Tâm phục khẩu phục là khi người khác không chỉ đồng ý ngoài miệng mà phục trong lòng; với người quản lý, đó là khi nhân viên làm theo vì tự thấy điều bạn yêu cầu là đúng, chứ không chỉ vì bạn có quyền yêu cầu. Khác biệt này quyết định việc đội có giữ cách làm khi bạn vắng mặt hay không.
Nhà tâm lý học xã hội Herbert Kelman, trong một bài báo năm 1958, phân biệt ba mức mà một người chấp nhận ảnh hưởng của người khác: tuân thủ, đồng nhất và nội tâm hoá. Ba mức này khớp khá gọn với kinh nghiệm dân gian về "khẩu phục" và "tâm phục". Bài dưới giải thích từng mức, cách nhận ra đội đang ở đâu, và những việc giúp đội đi từ làm theo sang tin theo.
Tâm phục khẩu phục nghĩa là gì và gốc của nó
Thành ngữ này ghép hai vế: khẩu phục là phục ngoài miệng, nói "dạ vâng" nhưng trong bụng chưa chắc đồng ý; tâm phục là phục trong lòng, thật sự thấy người kia đúng. Khi người ta nói một người "khiến ai cũng tâm phục khẩu phục", ý là cả lời nói lẫn suy nghĩ đều đứng về phía người đó.
Ý tưởng phân biệt phục ngoài và phục trong có từ rất lâu trong văn hoá Á Đông. Sách Mạnh Tử có đoạn nói đại ý: dùng sức mạnh khiến người khác phục thì họ không phục trong lòng, chỉ vì sức không đủ chống lại; dùng đức khiến người khác phục thì họ vui trong lòng mà phục thật. Câu "lấy đức phục người" mà người Việt hay nói gần với tinh thần đoạn này.
Với người quản lý đội nhỏ ngày nay, "đức" không phải khái niệm trừu tượng. Nó là những việc rất cụ thể: giữ lời, công bằng, hiểu việc, bênh đội khi họ đúng. Còn "sức" là quyền xếp ca, quyền đánh giá, quyền đề xuất kỷ luật. Dùng sức thì được khẩu phục; muốn tâm phục thì cần thứ kia. Hai thứ không loại trừ nhau, nhưng thứ tự quan trọng: người có đức rồi mới dùng sức thì sức được chấp nhận, còn chỉ có sức thì đức không tự mọc ra.
Ba mức nghe theo theo Kelman
Kelman mô tả ba quá trình khác nhau, mỗi quá trình dựa vào một lý do khác nhau để người ta chấp nhận ảnh hưởng. Bảng dưới đặt chúng vào bối cảnh đội nhỏ.
| Mức | Vì sao nhân viên làm theo | Ví dụ ở cửa hàng | Khi quản lý vắng mặt |
|---|---|---|---|
| Tuân thủ | Để được thưởng hoặc tránh bị phạt | Đeo găng tay khi chế biến vì sợ bị nhắc | Dễ bỏ qua nếu nghĩ không ai thấy |
| Đồng nhất | Vì quý trọng người yêu cầu, muốn giữ quan hệ, muốn giống người đó | Đeo găng tay vì quý trưởng ca, không muốn làm chị ấy buồn | Giữ được phần lớn, nhưng lỏng dần nếu người đó chuyển đi |
| Nội tâm hoá | Vì tự thấy điều đó đúng, hợp với giá trị của mình | Đeo găng tay vì hiểu rõ nguy cơ cho khách, thấy đó là nghề | Vẫn giữ, và nhắc cả người mới |
Ba mức không loại trừ nhau. Cùng một người có thể ở mức tuân thủ với quy định này và ở mức nội tâm hoá với quy định khác. Điều người quản lý cần để ý là những chuẩn quan trọng nhất của đội đang được giữ ở mức nào.
Cũng cần lưu ý rằng khung của Kelman ra đời từ nghiên cứu về thay đổi thái độ nói chung, không phải riêng cho quản lý. Áp vào đội nhỏ là một cách đọc hữu ích, không phải một công thức đo đếm chính xác. Giá trị lớn nhất của nó là giúp người quản lý tự hỏi: đội đang làm điều này vì mình, vì sợ mình, hay vì tin vào chính điều đó.
Vì sao mức thứ ba bền nhất, và vì sao không thể bỏ hai mức đầu
Khi một chuẩn đã được nội tâm hoá, nó không còn phụ thuộc vào việc người quản lý có mặt hay không, có quý ai hay không. Nhân viên giữ chuẩn đó như giữ tay nghề của chính mình, và tự truyền lại cho người mới. Đây là trạng thái mà mọi người quản lý mong muốn, vì nó giải phóng họ khỏi việc nhắc đi nhắc lại.
Mức đồng nhất cũng mạnh nhưng có điểm yếu: nó gắn với một người. Khi trưởng ca được quý chuyển chỗ, những chuẩn mà đội giữ vì quý người đó thường lỏng dần. Đó là lý do nhiều đội "xuống phong độ" ngay sau khi một quản lý giỏi rời đi.
Còn mức tuân thủ thì không thể bỏ hoàn toàn. Với người mới vào làm hai ngày, với những quy định mà lý do chưa hiển nhiên, với những vi phạm nghiêm trọng, cần có chuẩn rõ và hậu quả rõ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tuân thủ là mức duy nhất, và người quản lý không bao giờ đầu tư để đội đi lên mức cao hơn.
Đội của bạn đang ở mức nào: dấu hiệu nhận biết
Chọn ba chuẩn quan trọng nhất của đội, ví dụ giờ giấc, vệ sinh, cách tiếp khách. Với mỗi chuẩn, quan sát các dấu hiệu dưới đây trong vài tuần.
- Mức tuân thủ: chuẩn được giữ khi quản lý có mặt, lỏng khi vắng; nhân viên hỏi "có ai kiểm không"; người mới học chuẩn từ bảng nội quy chứ không từ người cũ.
- Mức đồng nhất: nhân viên nhắc nhau bằng câu "làm vậy anh Hùng buồn đó"; chuẩn được giữ tốt khi người quản lý được quý còn ở đó; khi người đó nghỉ phép dài, có dấu hiệu lỏng.
- Mức nội tâm hoá: nhân viên giải thích được vì sao có chuẩn đó bằng lời của họ; người cũ tự nhắc người mới; có người đề xuất cách giữ chuẩn tốt hơn chứ không chỉ giữ cho có.
- Dấu hiệu chung của khẩu phục mà không tâm phục: đồng ý trong họp rồi làm khác; cằn nhằn sau lưng; làm đúng chữ của quy định nhưng sai tinh thần.
- Dấu hiệu đang chuyển lên: có người hỏi "vì sao phải làm vậy" một cách thật lòng muốn hiểu, thay vì để phản đối. Đây là cơ hội, không phải thách thức.
Những cách tưởng là thuyết phục nhưng chỉ tạo ra khẩu phục
Nhiều người quản lý nghĩ mình đang thuyết phục đội, trong khi thực tế chỉ đang khiến đội thôi cãi. Những cách dưới đây thường cho kết quả nhanh trong cuộc họp và mất tác dụng ngay khi cuộc họp kết thúc.
- Nói dài cho tới khi không ai muốn phản đối nữa. Sự im lặng lúc ấy là mệt mỏi, không phải đồng ý.
- Dẫn lời cấp trên để chấm dứt tranh luận: "giám đốc muốn vậy". Đội làm theo vì quyền của người vắng mặt, không vì thấy đúng.
- Hỏi ý kiến cho có rồi quyết theo ý mình đã định từ trước. Đội nhận ra rất nhanh, và lần sau sẽ không góp ý nữa.
- Gán nhãn người phản đối là "tiêu cực", "không hợp tác". Người khác sợ bị gán nhãn nên im lặng theo.
- Đưa ra lợi ích chung chung như "để cửa hàng phát triển" thay vì nói rõ điều cụ thể sẽ tốt hơn cho khách, cho đội.
- Thưởng nóng để đổi lấy sự đồng ý. Phần thưởng hết thì sự đồng ý cũng hết.
Điểm chung của những cách này là chúng nhắm vào việc khiến người khác không nói nữa, chứ không nhắm vào việc khiến họ hiểu và tin. Nếu sau một cuộc họp mà không ai đặt câu hỏi nào, đó là lúc nên lo hơn là nên mừng.
Đưa đội từ làm theo sang tin theo: năm việc
Không ai ép được người khác tâm phục. Bạn chỉ có thể tạo điều kiện để điều đó xảy ra. Những việc dưới đây đều làm được trong đội nhỏ.
- Luôn nói lý do. Mỗi chuẩn, mỗi quyết định quan trọng đi kèm một câu "vì sao". Không có lý do, nhân viên chỉ có thể tuân thủ. Có lý do, họ mới có cơ hội đồng ý thật.
- Cho người làm tham gia đặt cách làm. Khi chuẩn đã cố định, như phải đeo găng tay, mời đội góp ý về cách thực hiện cho tiện. Người ta dễ tin vào điều mình góp phần tạo ra.
- Để đội thấy kết quả. Khi một cách làm mới giảm được phàn nàn của khách, giảm hàng hỏng, hãy nói lại với đội bằng con số thật của cửa hàng. Kết quả nhìn thấy được là bằng chứng mạnh nhất.
- Trả lời câu hỏi "vì sao" một cách tôn trọng. Người hỏi lại không phải người chống đối. Trả lời thật, và thừa nhận nếu lý do chưa đủ thuyết phục.
- Làm trước. Chuẩn nào bạn yêu cầu đội, bạn giữ trước và giữ kỹ hơn. Đội không tin vào một chuẩn mà chính người đặt ra nó bỏ qua.
Năm việc này tốn thời gian hơn ra lệnh. Đổi lại, khi chuẩn đã vào được trong lòng đội, bạn tiết kiệm được rất nhiều lần nhắc nhở về sau.
Ví dụ giả định: một quy định bàn giao ca đi từ khẩu phục tới tâm phục
Một nhà hàng nhỏ ở Nha Trang, Khánh Hoà, hay bị lỗi bàn giao giữa ca trưa và ca tối: thiếu nguyên liệu không ai báo, đặt bàn của khách bị quên. Quản lý ra quy định mỗi ca phải điền phiếu bàn giao. Tháng đầu, phiếu được điền đầy đủ khi quản lý có mặt, còn hôm quản lý nghỉ thì bỏ trống. Đó là mức tuân thủ.
Tháng thứ hai, quản lý đổi cách. Trong buổi giao ban, anh kể lại hai lần khách đặt bàn kỷ niệm bị quên, và hỏi đội cách nào để phiếu bàn giao bớt rườm rà. Đội góp ý bỏ bớt bốn mục ít dùng, thêm một mục cho đặt bàn đặc biệt. Phiếu mới do chính đội sửa. Cuối tháng, anh báo lại với cả đội rằng không còn đặt bàn nào bị quên.
Tháng thứ ba, một nhân viên mới vào ca tối và quên điền phiếu. Người nhắc không phải quản lý mà là một bạn phục vụ lâu năm, kèm câu giải thích vì sao phải điền. Đến lúc này, quy định đã được nội tâm hoá ở một phần của đội. Quản lý không làm điều gì đặc biệt, chỉ nói lý do, cho đội tham gia và cho đội thấy kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Tâm phục khẩu phục nghĩa là gì?
Là phục cả trong lòng lẫn ngoài miệng. Khẩu phục là đồng ý bằng lời nói, có thể chỉ vì không cãi được hoặc vì ngại; tâm phục là thật sự tin rằng người kia đúng. Trong quản lý, tâm phục là khi nhân viên làm theo vì tự thấy điều được yêu cầu là hợp lý.
Ba mức ảnh hưởng của Kelman là gì?
Herbert Kelman phân biệt ba mức: tuân thủ là làm theo để được thưởng hoặc tránh bị phạt; đồng nhất là làm theo vì quý trọng người yêu cầu và muốn giữ quan hệ; nội tâm hoá là làm theo vì tự thấy điều đó đúng và hợp với giá trị của mình. Mức cuối bền nhất vì không phụ thuộc vào người giám sát.
Làm sao biết nhân viên chỉ khẩu phục mà không tâm phục?
Dấu hiệu thường thấy là đồng ý trong họp nhưng làm khác khi bạn vắng, cằn nhằn sau lưng, hoặc làm đúng chữ của quy định mà sai tinh thần. Quan sát xem chuẩn có được giữ khi không ai kiểm không và người cũ có tự nhắc người mới không.
Có phải lúc nào cũng cần nhân viên tâm phục không?
Không. Với những quy định bắt buộc như an toàn lao động hay quy trình tiền quỹ, mức tuân thủ là đủ để bắt đầu, và bạn không chờ đội đồng ý mới áp dụng. Tuy vậy, giải thích lý do vẫn giúp các quy định này được giữ tốt hơn theo thời gian.
Lấy đức phục người có phải là phải hiền lành, nhân nhượng không?
Không. Đức trong bối cảnh quản lý là giữ lời, công bằng, hiểu việc và bênh đội khi họ đúng. Một người quản lý có thể rất nghiêm với chuẩn mà vẫn được phục trong lòng, nếu đội thấy chuẩn đó hợp lý và được áp dụng như nhau cho mọi người.
Nhân viên hỏi vì sao phải làm vậy có phải là đang chống đối không?
Thường là không. Phần lớn câu hỏi vì sao là dấu hiệu người đó muốn hiểu để làm đúng. Trả lời thật lòng, và nếu lý do chưa đủ thuyết phục thì thừa nhận và xem lại. Đây chính là cơ hội để chuyển một chuẩn từ mức tuân thủ lên mức người làm tin là đúng.