Muốn có uy với nhân viên, bạn cần đồng thời ba thứ: đội tin lời bạn nói (tin cậy), thấy bạn hiểu việc đủ để dẫn đường (năng lực), và thấy bạn đối xử như nhau với mọi người (công bằng). Thiếu một trong ba, hai trụ còn lại phải gánh quá sức và uy bị lệch: giỏi mà thiên vị thì đội phục tài nhưng không phục người; công bằng mà không hiểu việc thì đội quý nhưng không theo.
Bài này đi qua từng trụ bằng những việc cụ thể mà trưởng ca, quản lý cửa hàng hay trưởng nhóm làm được trong tuần này, kèm cách nhận ra trụ nào của mình đang yếu và một kế hoạch ba mươi ngày để cân lại.
Vì sao cần cả ba trụ chứ không phải một
Nhiều lời khuyên về lãnh đạo chỉ nhấn vào một phẩm chất: phải giỏi, hoặc phải tâm lý, hoặc phải nghiêm. Trong đội nhỏ, nơi mọi người nhìn thấy nhau hằng ngày, nhân viên đánh giá người quản lý trên nhiều mặt cùng lúc. Họ tự hỏi ba câu, dù không nói ra: lời người này có đáng tin không, người này có hiểu việc không, và người này có đối xử với mình như với người khác không.
Ba câu hỏi ấy độc lập với nhau. Một quản lý có thể rất giỏi chuyên môn nhưng hay hứa suông. Một người khác giữ lời tuyệt đối nhưng mới chuyển ngành, chưa hiểu việc. Một người thứ ba hiểu việc, giữ lời, nhưng ưu ái người cùng quê. Mỗi người có uy ở một mức nào đó, nhưng đều có một điểm gãy mà đội sẽ nhắm tới khi có căng thẳng.
Ý tưởng chia uy thành vài thành phần không mới. Các nghiên cứu về niềm tin trong tổ chức thường nhắc tới năng lực, thiện chí và sự chính trực như những yếu tố khiến người ta tin một người khác. Ba trụ ở đây được rút gọn cho vai trò người dẫn đội nhỏ, nơi công bằng giữa các thành viên là chuyện xảy ra mỗi ngày qua việc xếp ca, chia việc, chia thưởng.
Cần nói thêm rằng ba trụ không phải điểm số cố định. Một quản lý giỏi về tin cậy ở đội này có thể bị thử thách ở đội khác, khi áp lực doanh số tăng hoặc khi có người thân vào làm. Vì vậy việc tự soát nên làm định kỳ, chứ không chỉ một lần lúc mới nhận đội.
Trụ thứ nhất — tin cậy: lời nói khớp với việc làm
Hứa ít, giữ đủ. Mỗi lời hứa là một khoản vay từ niềm tin của đội. Người quản lý có uy không hứa nhiều hơn, họ hứa chính xác hơn: có hạn, nằm trong quyền của mình, và báo lại khi xong. "Thứ năm anh sẽ có lịch tháng sau" tốt hơn nhiều so với "để anh lo".
Báo trước khi trễ, không báo sau. Không phải lời hứa nào cũng giữ được đúng hạn. Điều phân biệt người đáng tin là họ báo ngay khi thấy sẽ trễ, nói lý do, và đưa hạn mới. Đội chấp nhận sự chậm trễ có báo trước dễ hơn nhiều so với sự im lặng.
Giữ chuyện riêng của nhân viên. Khi một người tâm sự hoàn cảnh gia đình để xin đổi ca, chuyện đó dừng ở bạn. Chỉ một lần chuyện riêng bị kể lại trong bữa ăn của đội là cả đội học rằng không nên nói thật với bạn.
Nhất quán giữa trước mặt và sau lưng. Không nói xấu người vắng mặt, kể cả khi người đó sai. Đội nghe bạn nói về người khác và tự hiểu bạn sẽ nói gì về họ khi họ vắng.
Trụ thứ hai — năng lực: hiểu việc đủ để gỡ việc
Năng lực của người dẫn đội không giống năng lực của người làm giỏi nhất. Trưởng ca ở quán ăn không cần nướng nhanh hơn thợ nướng, nhưng cần biết vì sao giờ cao điểm đơn ra chậm: thiếu người ở khâu sơ chế, bếp bố trí chưa hợp, hay nhân viên mới chưa quen thực đơn. Đội phục người nhìn ra được chỗ kẹt và gỡ được nó, hơn là người làm một khâu thật nhanh rồi để khâu khác ùn lại.
Có ba mảng năng lực mà đội nhỏ để ý nhất. Thứ nhất là hiểu quy trình đủ sâu để giao việc thực tế, không giao năm việc trong hai tiếng. Thứ hai là xử lý được những tình huống khó lặp đi lặp lại: khách phàn nàn, máy hỏng, thiếu hàng, người nghỉ đột xuất. Thứ ba là biết mình không biết gì và hỏi đúng người.
Mảng thứ ba hay bị bỏ qua. Người mới lên quản lý thường sợ hỏi vì nghĩ hỏi là lộ điểm yếu. Thực tế, câu "chỗ này em làm lâu hơn chị, em chỉ chị cách em xử lý được không" vừa giúp bạn học nhanh, vừa cho thấy bạn tôn trọng tay nghề của người khác. Thứ làm mất uy là giả vờ biết rồi ra quyết định sai trước mặt người làm nghề lâu năm.
Trụ thứ ba — công bằng: ba lớp mà đội nhìn thấy
Công bằng không chỉ là chia đều. Đội cảm nhận công bằng qua ba lớp khác nhau, và một quản lý có thể làm tốt lớp này nhưng hỏng ở lớp khác.
| Lớp | Đội hỏi gì | Việc người quản lý làm |
|---|---|---|
| Kết quả | Mình có nhận phần xứng với công sức không? | Chia ca đẹp, ca xấu luân phiên; chia thưởng theo tiêu chí đã nói |
| Cách quyết | Quyết định được đưa ra theo cách nào? | Nói tiêu chí trước, áp như nhau, cho người bị ảnh hưởng nói ý kiến |
| Cách đối xử | Mình có được tôn trọng khi quyết định được báo tới không? | Giải thích lý do, nói riêng tin không vui, không mỉa mai |
| Ngoại lệ | Có ai được miễn quy định không? | Hạn chế ngoại lệ; khi có, nói rõ lý do với cả đội |
| Sửa sai | Nếu quyết định sai, có cách nào xem lại không? | Nhận đề nghị xem lại, sửa công khai khi sai |
Điều thú vị là người lao động thường chấp nhận một kết quả thiệt cho mình nếu họ thấy cách quyết là minh bạch và họ được đối xử tôn trọng. Ngược lại, một kết quả có lợi nhưng được quyết theo kiểu mập mờ vẫn để lại nghi ngờ. Vì thế lớp "cách quyết" và "cách đối xử" quan trọng không kém lớp kết quả.
Dấu hiệu trụ nào của bạn đang yếu
Mỗi trụ yếu để lại triệu chứng riêng trong đội. Đọc các dấu hiệu dưới đây và đối chiếu với những gì bạn thấy trong một tháng gần nhất.
- Trụ tin cậy yếu: đội gật đầu khi bạn hứa nhưng không hỏi lại hạn; nhân viên ít tâm sự khó khăn; có người ghi âm hoặc chụp lại tin nhắn giao việc của bạn để "làm bằng".
- Trụ năng lực yếu: đội làm theo cách riêng rồi báo kết quả; khi có sự cố, họ tìm người giỏi nhất đội chứ không tìm bạn; giao việc xong thường bị giải thích lại vì sao không làm kịp.
- Trụ công bằng yếu: có câu so bì lặp lại; người giỏi bớt cố gắng vì thấy cố hay không cũng vậy; đội chia nhóm nhỏ theo mức thân với bạn.
- Cả ba cùng yếu: đội chỉ làm đúng phần tối thiểu, người cũ lần lượt nghỉ, bạn phải có mặt ở mọi nơi mới chạy được việc.
- Ba trụ đều ổn: đội tự chạy khi bạn vắng, có người nói khác ý bạn trong cuộc họp, người mới được người cũ kèm mà không cần bạn nhắc.
Phần lớn người quản lý có một trụ mạnh và một trụ yếu rõ rệt. Biết trụ yếu nhất của mình là biết nơi cần dồn sức trước.
Ví dụ giả định: trưởng nhóm giỏi việc nhưng gãy ở trụ công bằng
Anh Khoa là thợ sửa xe máy giỏi nhất một tiệm ở Huế, được chủ tiệm giao làm trưởng nhóm bốn thợ. Về năng lực, không ai bàn cãi: xe khó nào anh cũng nghe tiếng máy là đoán ra bệnh. Về giữ lời, anh cũng ổn, hẹn khách giờ nào trả giờ đó. Vậy mà sau nửa năm, hai thợ trẻ xin nghỉ, người còn lại làm việc uể oải.
Khi chủ tiệm hỏi chuyện, câu trả lời giống nhau: xe dễ, nhanh, khách quen hay cho thêm tiền thì anh Khoa giao cho em họ của mình; xe khó, bẩn, phải tháo cả buổi thì giao cho người khác. Anh không cố ý thiên vị, chỉ nghĩ em mình còn non nên giao việc dễ. Nhưng anh chưa từng nói tiêu chí đó với ai, và cả nhóm tự hiểu theo cách khác.
Cách gỡ không phức tạp: anh lập một lượt chia xe theo vòng, xe khó luân phiên, ai cần kèm thì được kèm ngay trên xe khó chứ không phải được tránh xe khó. Anh nói rõ cách chia với cả nhóm và để mọi người nhắc nếu thấy lệch. Năng lực và tin cậy của anh vẫn như cũ, chỉ là trụ thứ ba được dựng lại, và uy của anh mới đứng vững.
Kế hoạch ba mươi ngày để cân lại ba trụ
Kế hoạch dưới đây dành cho người đã nhận ra trụ yếu của mình. Mỗi tuần một trọng tâm, việc nhỏ, đo được.
- Tuần một — kiểm kê lời hứa. Viết ra mọi lời hứa đang treo với đội. Cái nào làm được, đặt ngày và làm. Cái nào không làm được, nói thẳng với người được hứa.
- Tuần hai — rà ngoại lệ. Liệt kê những người đang được hưởng ngoại lệ về giờ giấc, việc dọn dẹp, ca nghỉ. Giữ ngoại lệ nào có lý do chính đáng và nói rõ lý do đó; bỏ những ngoại lệ còn lại, bắt đầu từ người thân với bạn nhất.
- Tuần ba — học một mảng việc yếu. Chọn một tình huống khó hay lặp lại mà bạn chưa xử lý tốt, nhờ người giỏi nhất đội chỉ, rồi tự xử lý lần kế tiếp.
- Tuần bốn — hỏi đội. Gặp riêng từng người mười phút, hỏi hai câu: một việc bạn làm giúp họ làm tốt hơn, và một việc bạn làm khiến họ khó làm việc. Ghi lại, cảm ơn, không tranh luận.
- Cuối tháng — so lại với danh sách dấu hiệu ở phần trên. Chọn trọng tâm cho tháng tiếp theo.
Ba mươi ngày không đủ để xây uy từ đầu, nhưng đủ để đội nhận ra bạn đang thay đổi thật. Sự thay đổi nhìn thấy được, lặp lại qua nhiều tháng, mới là thứ thành uy.
Câu hỏi thường gặp
Muốn tạo uy với nhân viên thì nên bắt đầu từ trụ nào?
Bắt đầu từ trụ đang yếu nhất của bạn, vì đó là điểm gãy. Nếu không rõ, hãy bắt đầu từ tin cậy: kiểm kê và giữ các lời hứa đang treo. Đây là việc làm được ngay, đội thấy kết quả nhanh, và tạo nền cho hai trụ còn lại.
Người quản lý có cần giỏi chuyên môn nhất đội không?
Không cần. Bạn cần hiểu việc đủ để giao việc thực tế, nhìn ra chỗ kẹt và xử lý được các tình huống khó hay lặp lại. Việc tôn trọng tay nghề của người giỏi hơn mình ở một khâu cụ thể còn giúp tăng uy vì đội thấy bạn đánh giá con người chính xác.
Công bằng có nghĩa là đối xử giống hệt nhau với mọi người không?
Không hẳn. Công bằng là cùng một tiêu chí cho mọi người, nhưng hoàn cảnh khác thì kết quả có thể khác. Ví dụ cho một người đổi ca vì con ốm là hợp lý, miễn là bất kỳ ai trong hoàn cảnh tương tự cũng được xét như vậy và bạn nói rõ tiêu chí với cả đội.
Nhân viên thân với quản lý có làm hỏng trụ công bằng không?
Thân thiết tự nó không làm hỏng, nhưng đội sẽ quan sát kỹ xem người thân có được ưu ái không. Nếu bạn áp chuẩn với người thân nghiêm như với mọi người, thậm chí kỹ hơn một chút, đội sẽ tin vào sự công bằng của bạn hơn. Danh mục ranh giới thân và uy có bài riêng về chuyện này.
Lỡ thất hứa với đội thì làm sao để giữ trụ tin cậy?
Nói thẳng là mình đã không làm được, giải thích ngắn gọn lý do mà không đổ lỗi, và đưa ra hạn mới hoặc phương án thay thế. Sau đó giữ thật đúng cam kết mới. Một lần thất hứa có giải thích ít hại hơn nhiều so với việc im lặng hy vọng đội quên.
Ba trụ này có áp dụng cho người làm chủ cửa hàng gia đình không?
Có, và thường còn khó hơn vì có người thân trong đội. Chủ cửa hàng cũng cần giữ lời với nhân viên, hiểu việc của từng khâu, và áp quy định như nhau giữa người nhà với người ngoài. Nhân viên ngoài gia đình đặc biệt nhạy với trụ công bằng.