QuyenUy.comQuyền Uy
Uy đến từ đâu

Năm nguồn quyền lực của người lãnh đạo theo French và Raven: đội nhỏ dựa vào đâu

Năm nguồn quyền lực theo French và Raven: chính thức, khen thưởng, cưỡng chế, chuyên môn, cảm phục. Mỗi nguồn dùng khi nào, tác dụng phụ và cách cân cho đội nhỏ.

Vietnamese workshop team leader kneeling beside a young worker at a wooden workbench, showing how to adjust a hand tool, other workers in soft focus behind, warm side light

Theo hai nhà tâm lý học xã hội John French và Bertram Raven (1959), người lãnh đạo có năm nguồn quyền lực: quyền chính thức, quyền khen thưởng, quyền cưỡng chế, quyền chuyên môn và quyền cảm phục. Ba nguồn đầu đến từ vị trí bạn giữ; hai nguồn sau đến từ chính con người bạn. Vài năm sau, Raven bổ sung nguồn thứ sáu là quyền thông tin — có trong tay thông tin mà người khác cần.

Với trưởng nhóm, quản lý cửa hàng hay trưởng ca, mô hình này hữu ích ở chỗ nó gọi tên được thứ bạn đang dựa vào khi yêu cầu người khác làm việc. Bài dưới giải thích từng nguồn bằng tình huống của đội nhỏ, chỉ ra tác dụng phụ của mỗi nguồn, và cách cân để uy của bạn không đứng trên một chân.

Mô hình ra đời từ đâu và vì sao vẫn được dùng

French và Raven công bố khung năm nguồn quyền lực trong một chương sách về nghiên cứu quyền lực xã hội năm 1959. Câu hỏi họ đặt ra rất thực tế: khi một người làm theo yêu cầu của người khác, điều gì khiến họ làm theo? Câu trả lời không phải chỉ một thứ. Có người làm vì sợ bị phạt, có người vì muốn được thưởng, có người vì tin người kia hiểu biết hơn, có người vì quý mến và muốn giống người đó.

Hơn sáu mươi năm sau, khung này vẫn có mặt trong hầu hết giáo trình quản trị, không phải vì nó hoàn hảo mà vì nó dễ dùng. Nó không bắt bạn đo đếm gì, chỉ cần tự hỏi: khi mình bảo đội làm một việc, họ làm vì lý do nào trong năm lý do ấy? Nếu câu trả lời luôn là "vì sợ bị trừ điểm đánh giá", bạn biết mình cần đổi gì.

Cần nói rõ giới hạn: mô hình mô tả các nguồn, không cho công thức pha trộn chuẩn. Tỷ lệ phù hợp tuỳ ngành, tuỳ đội, tuỳ giai đoạn. Một đội thời vụ mới tuyển hai tuần sẽ cần nhiều quyền chính thức hơn một đội đã làm cùng nhau ba năm.

Năm nguồn quyền lực nhìn từ đội nhỏ

Bảng dưới tóm tắt từng nguồn, ví dụ trong cửa hàng hay xưởng nhỏ, và phản ứng thường gặp của nhân viên khi người quản lý dựa chủ yếu vào nguồn đó.

NguồnĐến từ đâuVí dụ ở đội nhỏNhân viên thường đáp lại
Chính thứcVị trí được bổ nhiệmTrưởng ca phân người đứng quầy, xếp lịch nghỉLàm đủ việc theo vai trò
Khen thưởngQuyền trao lợi íchĐề xuất thưởng doanh số, chọn người đi học thêmCố gắng ở việc được thưởng, lơ việc không được tính
Cưỡng chếQuyền áp hậu quảLập biên bản vi phạm, đề xuất không gia hạn hợp đồngTuân thủ khi bị nhìn, giấu lỗi, dễ bỏ việc
Chuyên mônHiểu biết và tay nghềSửa được máy pha cà phê, biết cách xử lý khách khóHỏi ý kiến, học theo, tin vào chỉ dẫn
Cảm phụcPhẩm chất cá nhân được quý trọngNói gì làm nấy, bênh đội trước khách vô lýLàm theo bằng cả lòng, giữ chuẩn khi vắng sếp

Ba dòng đầu là quyền vị trí: ai ngồi vào ghế cũng có, mất ghế là mất. Hai dòng cuối là quyền cá nhân: đi theo bạn, nhưng phải tự xây. Các nghiên cứu tổng hợp về sau thường thấy quyền chuyên môn và quyền cảm phục gắn với mức hài lòng và cam kết cao hơn của nhân viên, còn quyền cưỡng chế gắn với sự tuân thủ ngắn hạn.

Ba nguồn quyền từ vị trí: dùng thế nào cho khỏi phản tác dụng

Quyền chính thức cần đi kèm phạm vi rõ. Đội chấp nhận quyền của bạn dễ hơn khi họ biết bạn được quyết gì và không được quyết gì. Một trưởng nhóm nói "lịch ca do chị xếp, còn tăng lương là việc của phòng nhân sự, chị chỉ đề xuất" đang dùng quyền chính thức một cách minh bạch. Mập mờ phạm vi, hứa những thứ ngoài quyền mình, là cách nhanh nhất làm hỏng cả quyền lẫn uy.

Quyền khen thưởng cần tiêu chí công khai trước. Thưởng là công cụ mạnh nhưng dễ thành mầm so bì. Nếu đội không biết vì sao người này được chọn đi học còn người kia không, phần thưởng làm hại nhiều hơn lợi. Nói tiêu chí từ đầu kỳ, áp như nhau, và nhớ rằng lời ghi nhận đúng lúc cũng là một dạng phần thưởng không tốn tiền.

Quyền cưỡng chế là lưới an toàn, không phải công cụ hằng ngày. Có những việc phải có hậu quả: vi phạm an toàn, gian lận tiền quỹ, đối xử tệ với khách. Ở đó quyền cưỡng chế là cần thiết và phải dùng theo đúng nội quy, trình tự kỷ luật lao động. Nhưng nếu tuần nào bạn cũng doạ biên bản, đội học cách giấu lỗi thay vì sửa lỗi. Nguyên tắc chung của luật lao động cũng không cho phép phạt tiền thay cho kỷ luật; khi gặp vụ việc cụ thể, bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Hai nguồn quyền cá nhân: xây từ những việc rất nhỏ

Quyền chuyên môn không có nghĩa là giỏi nhất mọi việc. Một quản lý bếp không cần nấu ngon hơn bếp chính, nhưng cần hiểu đủ để biết món nào ra chậm vì đâu, đơn nhập hàng nào bất thường. Quyền chuyên môn của người dẫn dắt nằm ở chỗ hiểu toàn cảnh, gỡ được việc kẹt, và biết hỏi đúng người. Thừa nhận "chỗ này em giỏi hơn chị" không làm giảm quyền chuyên môn, mà còn tăng nó, vì đội thấy bạn đánh giá chính xác.

Quyền chuyên môn mất nhanh khi bạn chém gió. Nói chắc một điều sai về kỹ thuật trước mặt người làm nghề lâu năm là tự trừ điểm. Khi không chắc, câu "để anh kiểm lại rồi trả lời trong chiều nay" giữ quyền chuyên môn tốt hơn một câu trả lời vội.

Quyền cảm phục đến từ nhất quán, không từ khí chất. Nhiều người nghĩ quyền cảm phục là thứ của người có sức hút bẩm sinh. Ở đội nhỏ, nó thường đến từ những thứ bình thường hơn nhiều: giữ lời, không nói xấu người vắng mặt, bênh đội khi họ đúng, nhận phần sai về mình khi cả đội sai. Đội quý trọng người mà họ đoán trước được cách hành xử.

Quyền cảm phục có mặt tối. Khi đội làm theo vì quý bạn, họ có thể ngại phản biện. Bạn cần chủ động hỏi ý kiến trái chiều, để sự quý mến không biến thành im lặng đồng ý.

Nguồn thứ sáu: quyền thông tin và cái bẫy giữ khư khư

Trong các bài viết sau năm 1959, Raven tách thêm quyền thông tin: người nắm thông tin mà người khác cần sẽ có ảnh hưởng với họ. Ở đội nhỏ, đó là người biết lịch nhập hàng, biết kế hoạch khuyến mãi tháng sau, biết cấp trên đang ưu tiên điều gì. Trưởng ca thường có loại quyền này một cách tự nhiên vì được dự họp với quản lý vùng.

Cái bẫy là giữ khư khư thông tin để đội phải phụ thuộc vào mình. Cách này tạo ra quyền ngắn hạn nhưng phá uy dài hạn: đội cảm thấy bị giấu, tin đồn mọc lên để lấp chỗ trống, và khi bạn vắng thì không ai biết làm gì. Người quản lý có uy thường làm ngược lại: chia sẻ thông tin đội cần càng sớm càng tốt, nói rõ cái gì chưa được phép nói và vì sao.

Nói cách khác, quyền thông tin nên được chuyển hoá thành quyền chuyên môn và quyền cảm phục: đội tin bạn vì bạn hiểu chuyện và minh bạch, không phải vì bạn đang giữ một bí mật mà họ cần.

Ví dụ giả định: một trưởng ca đổi cách dùng quyền

Anh Tùng làm trưởng ca kho hàng của một cửa hàng điện máy ở Cần Thơ, đội năm người. Ba tháng đầu, mỗi khi hàng về trễ và cần ở lại xếp kho, anh nhắc rằng ai về sớm sẽ bị ghi vào sổ theo dõi. Đội ở lại, nhưng làm chậm, đồ xếp sai vị trí phải đi tìm lại vào hôm sau, và hai người xin nghỉ trong cùng một tháng. Anh đang dựa gần như hoàn toàn vào quyền cưỡng chế.

Tháng thứ tư, anh đổi cách. Anh xin cửa hàng trưởng báo lịch hàng về sớm hơn một ngày để đội sắp xếp việc nhà. Anh tự học lại cách bố trí kệ theo nhóm hàng bán chạy và chỉ cho đội, nên việc xếp nhanh hơn hẳn. Những tối phải ở lại, anh là người ở lại cuối cùng. Anh không bỏ quy định về giờ làm, nhưng gần như không phải nhắc tới cuốn sổ nữa.

Sau hai tháng, đội vẫn ở lại khi hàng về trễ, nhưng lý do đã khác: họ biết trước lịch, thấy việc hợp lý, và thấy anh làm cùng. Quyền chính thức và quyền cưỡng chế vẫn còn đó, chỉ là đã lùi về phía sau, nhường chỗ cho quyền chuyên môn, quyền thông tin được chia sẻ và một chút quyền cảm phục.

Cách tự kiểm và cân lại nguồn quyền của mình trong một tuần

Bài tập dưới đây mất khoảng mười lăm phút mỗi tối trong năm ngày làm việc. Mục tiêu là thấy rõ mình đang dựa vào nguồn nào nhiều nhất.

  1. Mỗi tối, ghi lại ba đến năm lần trong ngày bạn yêu cầu ai đó làm một việc mà họ có vẻ không muốn làm ngay.
  2. Bên cạnh mỗi lần, ghi nguồn quyền bạn đã dùng: nhắc chức vụ, hứa thưởng, nhắc hậu quả, giải thích bằng hiểu biết, hay nhờ bằng mối quan hệ đã có.
  3. Đánh dấu kết quả: người đó làm ngay và làm tốt, làm nhưng miễn cưỡng, hay trì hoãn.
  4. Cuối tuần, đếm xem nguồn nào xuất hiện nhiều nhất. Nếu quyền cưỡng chế và quyền chính thức chiếm hơn nửa, đó là tín hiệu cần chú ý.
  5. Chọn một việc cụ thể để xây quyền cá nhân tuần tới, ví dụ học cách xử lý lỗi thường gặp của máy bán hàng, hoặc giữ đúng ba lời hứa nhỏ với ba người trong đội.
  6. Lặp lại bài tập sau một tháng và so sánh. Sự dịch chuyển thường chậm, nhưng nhìn thấy được.

Bài tập này không nhằm loại bỏ quyền vị trí. Đội nào cũng cần một người có quyền quyết khi tranh cãi kéo dài, khi có sự cố an toàn. Mục tiêu là để quyền vị trí trở thành chỗ dựa phía sau, còn thứ đội nhìn thấy hằng ngày là chuyên môn và sự nhất quán của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Năm nguồn quyền lực của French và Raven gồm những gì?

Gồm quyền chính thức đến từ vị trí, quyền khen thưởng đến từ khả năng trao lợi ích, quyền cưỡng chế đến từ khả năng áp hậu quả, quyền chuyên môn đến từ hiểu biết và tay nghề, và quyền cảm phục đến từ phẩm chất cá nhân được người khác quý trọng. Raven sau đó bổ sung thêm quyền thông tin.

Nguồn quyền lực nào tốt nhất cho người quản lý?

Không có nguồn nào tốt nhất cho mọi lúc. Nhìn chung quyền chuyên môn và quyền cảm phục giúp đội cam kết lâu dài hơn, còn quyền cưỡng chế chỉ nên dùng cho các việc bắt buộc như an toàn hay gian lận. Người quản lý vững thường dựa nhiều vào hai nguồn cá nhân và dùng quyền vị trí làm lưới an toàn.

Quyền cảm phục có phải là được nhân viên yêu quý không?

Không hẳn. Được quý vì vui tính, dễ dãi khác với được nể trọng vì nhất quán và chính trực. Quyền cảm phục trong mô hình gần với việc đội muốn làm theo và giống bạn vì họ tôn trọng cách bạn hành xử. Người dễ dãi có thể được quý nhưng ít được nghe khi cần.

Nhân viên giỏi hơn quản lý về chuyên môn thì quản lý dựa vào nguồn nào?

Bạn vẫn có thể có quyền chuyên môn ở phạm vi khác: hiểu toàn cảnh, biết điều phối, gỡ được vướng mắc giữa các bộ phận. Kết hợp với quyền cảm phục từ sự công bằng và giữ lời, cộng với việc tôn trọng tay nghề của người giỏi, bạn không cần giỏi nhất ở mọi việc để được nghe.

Dùng quyền cưỡng chế có làm mất uy không?

Dùng đúng chỗ, đúng quy trình, áp như nhau cho mọi người thì không làm mất uy, thậm chí còn giữ được sự tôn trọng của những người làm đúng. Uy mất khi quyền cưỡng chế thành công cụ hằng ngày, dùng theo cảm xúc, hoặc dùng sai luật như phạt tiền thay kỷ luật.

Mô hình năm nguồn quyền lực có áp dụng được cho người không có chức vụ không?

Có, ở hai nguồn cá nhân. Một nhân viên lâu năm giỏi nghề có quyền chuyên môn với đồng nghiệp mới, một người được cả đội quý trọng có quyền cảm phục dù không quản lý ai. Họ thường là những người mà quản lý nên tranh thủ ý kiến trước khi đổi cách làm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138