QuyenUy.comQuyền Uy
Ranh giới giữa thân và uy

Nhờ nhân viên làm việc riêng: đón con, mua đồ, việc nhà sếp đến đâu là quá

Sếp nhờ nhân viên đón con, mua đồ, chạy việc nhà có sao không? Ba mức việc riêng, phép thử trước khi nhờ, cách nhờ để người kia từ chối được và cách dừng lại.

Young Vietnamese employee on a motorbike waiting outside a school gate at noon, helmet on, back to the camera, parked scooters around, bright midday light

Thỉnh thoảng nhờ một việc nhỏ, tiện đường, trong giờ làm và người kia thật sự từ chối được thì không sao; còn nhờ đều đặn, nhờ việc nhà, việc ngoài giờ, việc tốn tiền hay việc chỉ mình được lợi thì đã là dùng quyền của người quản lý vào chuyện riêng, dù bạn gọi đó là "nhờ". Vấn đề nằm ở chỗ lời nhờ của sếp không bao giờ nhẹ như lời nhờ của bạn bè: người nghe luôn phải tính xem từ chối thì sau này có bị gì không.

Bài này dành cho chủ quán, chủ cửa hàng gia đình, trưởng nhóm, trưởng ca, những người làm việc rất gần nhân viên và dễ quen miệng: "Em chạy ra đón bé giúp chị", "Tiện đường mua giùm anh cái này". Phần cuối bàn cả chiều ngược lại, khi nhân viên nhờ bạn việc riêng.

Vì sao lời nhờ của sếp không phải lời nhờ bình thường

Giữa hai người bạn, lời nhờ là một đề nghị: người kia đồng ý hay không là chuyện hoàn toàn tự do. Giữa người quản lý và nhân viên, cán cân lệch hẳn. Người nhân viên biết bạn là người xếp ca, đánh giá, đề xuất tăng lương, có khi quyết họ có ở lại hay không. Vì vậy dù bạn nói bằng giọng nhẹ nhàng nhất, họ vẫn nghe ra một phần là mệnh lệnh.

Hệ quả là bạn rất khó biết người kia có thật sự vui lòng không. Họ cười và nói "dạ được ạ", nhưng có thể đã phải gác việc của mình, bỏ bữa trưa, chạy xe dưới nắng, bù thêm tiền xăng mà không dám nói. Lần đầu không sao, đến lần thứ năm thì sự bực bội tích lại, và thường được kể ra với đồng nghiệp chứ không phải với bạn.

Đội nhỏ nhìn chuyện này rất rõ. Khi một người hay được sai việc riêng, cả đội sẽ có hai cách hiểu: hoặc người đó là "người nhà" của sếp và được ưu ái, hoặc người đó đang bị bóc lột. Cách hiểu nào cũng làm mòn uy của bạn.

Ba mức việc riêng: không sao, nên tránh, không được

Đặt một ranh giới rõ trong đầu giúp bạn không phải đắn đo mỗi lần buột miệng.

MứcVí dụVì sao
Không saoNhờ lấy giùm cốc nước khi đang họp, tiện ra bưu cục gửi luôn gói hàng của bạn khi người đó đang đi gửi hàng của quán, nhờ gọi giùm một cuộc khi tay bạn đang bậnNhỏ, không tốn thêm thời gian hay tiền, xảy ra trong lúc làm, ai cũng sẵn lòng làm cho nhau
Nên tránhNhờ đón con, mua đồ dùng gia đình, chở người nhà, trông nhà, đi nộp tiền điện nước, xếp hàng làm giấy tờ cá nhânTốn thời gian riêng của người khác, lặp lại dễ thành lệ, người kia khó từ chối
Không đượcBắt làm việc nhà ngoài giờ không trả công, nhờ ứng tiền mua đồ cho mình, nhờ làm việc cho người quen của bạn, nhờ việc có rủi ro pháp lý hay an toàn, nhờ trong khi người kia đang nghỉ phépĐây là dùng quyền quản lý vào lợi ích cá nhân; có thể vi phạm quy định lao động và quy chế nơi làm việc

Vùng "nên tránh" là vùng nhiều người quản lý tốt bụng rơi vào nhất, vì từng lần riêng lẻ trông vô hại. Cái hại nằm ở tổng cộng sau vài tháng.

Phép thử bốn câu trước khi mở lời

Khi chữ "nhờ" sắp ra khỏi miệng, dừng lại vài giây và tự hỏi:

  • Nếu người này là nhân viên mới vào hôm qua, mình có nhờ không? Nếu không, mình đang dựa vào sự quen thân để đòi hỏi nhiều hơn.
  • Việc này có tốn thời gian ngoài giờ, tiền riêng, hay công sức của người ta không? Nếu có, đó không còn là nhờ vặt.
  • Nếu người ta nói "dạ em bận", mình có thật sự thấy bình thường không, hay sẽ thấy hơi phật lòng? Nếu sẽ phật lòng, người kia không thật sự có quyền từ chối.
  • Mình có thể tự làm, nhờ người nhà, hoặc thuê dịch vụ không? Phần lớn việc riêng đều có cách khác, chỉ là nhờ nhân viên tiện hơn.

Chỉ cần một câu trả lời khiến bạn ngập ngừng, hãy tìm cách khác. Sự tiện lợi của bạn không đáng đánh đổi bằng sự tôn trọng của đội.

Nếu thật sự cần nhờ: nhờ thế nào cho đúng

Có những lúc khẩn cấp thật: con ốm ở trường mà bạn đang kẹt cuộc họp với đối tác, người nhà nhập viện bất ngờ. Khi đó nhờ một người trong đội là chuyện con người. Làm theo trình tự sau để giữ được sự sòng phẳng.

  1. Nói rõ là việc riêng, không lồng vào việc công: "Đây là việc riêng của chị, em không tiện thì cứ nói, chị nhờ người khác."
  2. Cho người ta lựa chọn thật, bằng cách nói trước phương án dự phòng của bạn, để từ chối không có nghĩa là bỏ mặc bạn.
  3. Nếu việc tốn tiền, đưa tiền trước, đừng để người ta ứng.
  4. Nếu việc tốn thời gian trong giờ làm, sắp xếp người làm thay phần việc của họ, đừng để họ vừa chạy việc cho bạn vừa phải làm bù.
  5. Cảm ơn rõ ràng, và đáp lại bằng một việc tương xứng: cho về sớm một buổi, mời một bữa ăn, hoặc giúp lại khi họ cần.
  6. Không biến lần nhờ khẩn cấp thành lệ. Sau đó tự sắp xếp phương án riêng cho lần sau.

Trình tự này nghe có vẻ cầu kỳ cho một lần nhờ nhỏ, nhưng chính sự cầu kỳ ấy cho người kia thấy bạn biết mình đang mượn thời gian của họ chứ không phải dùng thời gian của quán.

Dấu hiệu bạn đang nhờ quá mức

Người nhờ thường không thấy mình nhờ nhiều, vì mỗi lần đều có lý do. Nhìn vào những tín hiệu sau trong đội:

  • Có một người mà bạn nghĩ đến đầu tiên mỗi khi cần chạy việc riêng, và người đó thường là người trẻ nhất hoặc mới nhất.
  • Bạn không còn nói chữ "nhờ" nữa mà nói thẳng "em đi lấy cho chị cái này".
  • Người được nhờ bắt đầu trễ việc của quán vì phải chạy việc của bạn, và người khác phải làm bù.
  • Có lần người đó ứng tiền mua đồ cho bạn mà bạn quên trả, hoặc trả chậm vài ngày.
  • Đồng nghiệp đùa rằng người đó là "trợ lý riêng" của sếp.
  • Khi người đó xin nghỉ, bạn thấy bất tiện cho việc nhà của mình nhiều hơn cho việc của quán.

Chỉ cần hai trong số các dấu hiệu trên xuất hiện, đã đến lúc dừng lại. Nếu chưa chắc, hỏi thẳng một đồng nghiệp ngang cấp mà bạn tin, người nhìn từ bên ngoài thường thấy rõ hơn bạn.

Chủ quán gia đình: khi nhà và quán chung một chỗ

Ở nhiều quán ăn, tiệm tạp hoá, xưởng nhỏ, nhà ở phía sau và quán ở phía trước. Nhân viên đi lại trong nhà, ăn cơm cùng gia đình, và ranh giới giữa việc quán với việc nhà mờ đi rất nhanh. Hôm nay rửa giúp nồi cơm của nhà, mai trông giúp đứa nhỏ một lúc, tuần sau đi chợ cho cả nhà chủ.

Cách làm rõ là liệt kê ngay từ khi nhận người: việc của nhân viên gồm những gì trong quán, và nói thẳng rằng việc nhà không nằm trong đó. Nếu bạn thật sự cần người phụ việc nhà, hãy thoả thuận riêng thành một phần công việc có trả công, có giờ giấc, và người kia có quyền đồng ý hay không ngay từ đầu.

Ví dụ giả định: một quán phở gia đình có bốn nhân viên. Bà chủ quen nhờ bạn phụ bếp trẻ nhất đi đón cháu nội mỗi chiều. Sau một thời gian, bạn ấy xin nghỉ và nói với người khác rằng mình làm hai việc mà nhận một lương. Chủ quán tiếp theo đã làm khác: thuê người đưa đón riêng cho cháu, và nói rõ với nhân viên mới rằng ở quán chỉ có việc của quán.

Đã quen nhờ rồi: dừng lại thế nào

Nếu bạn nhận ra mình đã nhờ quá nhiều, không cần một buổi xin lỗi long trọng. Chỉ cần dừng lại, và nói một câu ngắn với người hay được nhờ: "Thời gian qua chị nhờ em nhiều việc riêng quá, chị cảm ơn em. Từ giờ chị tự lo, em cứ tập trung việc quán." Câu nói vừa ghi nhận công họ, vừa trả lại cho họ thời gian.

Nếu những lần nhờ trước đây đã tốn tiền xăng, thời gian ngoài giờ mà chưa được bù, hãy bù một cách kín đáo và hợp lý, như cho nghỉ bù một buổi có lương hoặc một khoản bồi dưỡng. Không cần tính chi li, nhưng cần cho thấy bạn hiểu đó là công sức thật.

Sau đó, giữ đúng lời. Lần đầu bạn tái nhờ, người kia sẽ hiểu rằng câu nói hôm trước chỉ là xã giao.

Để giữ được lời, nên dựng sẵn phương án cho những việc trước đây hay nhờ: lịch đón con chia với người nhà, một chỗ quen nhận giao đồ tận nơi, một người giúp việc theo giờ. Những việc này tốn thêm chút tiền và công sắp xếp lúc đầu, nhưng sau đó bạn không còn phải đứng trước cám dỗ gọi một tiếng là có người chạy đi ngay.

Chiều ngược lại: khi nhân viên nhờ bạn việc riêng

Nhân viên cũng nhờ người quản lý: viết giúp thư giới thiệu, chở về khi xe hỏng, cho đổi ca để đi đám cưới, hỏi giúp một chỗ học cho em. Phần lớn là chuyện bình thường giữa người với người, và giúp được thì nên giúp. Ranh giới nằm ở hai điểm: bạn giúp như nhau với mọi người trong đội, và lời nhờ không đòi bạn dùng quyền của vị trí để ưu ái riêng.

Những lời nhờ cần từ chối là nhờ bạn sửa giờ công, ghi hộ chấm công, cho người nhà vào làm mà không qua tuyển, bỏ qua một vi phạm, hay nói đỡ với chủ một chuyện không đúng. Câu từ chối có thể là: "Việc này thì anh không làm được, vì nó là việc của quán và phải như nhau với mọi người. Việc riêng khác em cần thì anh vẫn giúp nếu được." Giọng bình thường, không trách, để người nhờ không thấy bị xấu hổ.

Câu hỏi thường gặp

Sếp nhờ nhân viên làm việc riêng có vi phạm pháp luật không?

Lời nhờ thỉnh thoảng, tự nguyện thì không. Nhưng buộc nhân viên làm việc ngoài phạm vi hợp đồng, ngoài giờ mà không trả công, hoặc gây áp lực để họ phải làm, có thể vi phạm quy định lao động. Tình huống cụ thể nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Nhân viên tự nguyện làm giúp việc riêng thì có sao không?

Không sao nếu thật sự tự nguyện, thỉnh thoảng và bạn đáp lại xứng đáng. Nhưng nên để ý xem sự tự nguyện ấy có đều với mọi người không, hay chỉ một người luôn xung phong, vì đó thường là người khó từ chối nhất.

Nhờ nhân viên mua cà phê cho mình mỗi sáng có quá không?

Nếu đưa tiền trước, tiện đường và người đó cũng đang mua cho mình, thì là chuyện nhỏ. Nếu ngày nào cũng nhờ, thành lệ, thì nên tự đi hoặc luân phiên mời cả đội để không ai thành người phục vụ riêng.

Làm sao từ chối khi sếp của mình nhờ nhân viên của mình làm việc riêng?

Bạn nên báo với cấp trên rằng người đó đang phụ trách một việc gấp và đề nghị phương án khác. Nếu chuyện lặp lại, nói riêng với cấp trên về ảnh hưởng đến công việc của đội, giữ giọng tôn trọng và tập trung vào việc.

Chủ quán nhờ nhân viên trông con một lúc có được không?

Một lần khẩn cấp, có hỏi ý và người kia vui lòng thì được. Thành việc thường xuyên thì nên tìm người trông trẻ riêng, vì trông trẻ là trách nhiệm lớn, không phải việc của nhân viên quán.

Đã lỡ nhờ nhiều lần, giờ muốn bù cho nhân viên thì bù thế nào?

Cho nghỉ bù có lương, một khoản bồi dưỡng hợp lý, hoặc ưu tiên xếp ca theo mong muốn của họ trong một thời gian. Nói rõ là để cảm ơn những lần đã giúp, và từ nay bạn tự lo việc riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138