Khi nhân viên kể chuyện riêng, việc của người quản lý là nghe cho trọn, giữ kín tuyệt đối, hỏi xem họ cần gì từ phía công việc, và dừng lại ở đó, không tò mò thêm, không khuyên những chuyện ngoài khả năng, không dùng điều đã nghe vào bất kỳ quyết định nào khác. Chuyện riêng có thể là bố mẹ ốm nặng, hôn nhân đổ vỡ, nợ nần, con cái gặp chuyện, một vấn đề sức khoẻ. Người kể đang đặt một phần đời mình vào tay bạn.
Bài viết cho trưởng nhóm, quản lý cửa hàng, tổ trưởng xưởng, những người hay là chỗ nhân viên tìm đến khi có chuyện. Được tin như vậy là một phần của uy. Giữ được niềm tin ấy hay không phụ thuộc vào những gì bạn làm sau khi nghe.
Vì sao nhân viên kể chuyện riêng với người quản lý
Có ba lý do thường gặp. Lý do thứ nhất là thực tế: chuyện riêng đang ảnh hưởng đến công việc, như phải đưa bố đi viện hằng tuần, phải ra toà, phải chuyển nhà gấp, và họ cần bạn biết để xin đổi ca hay nghỉ. Lý do thứ hai là tìm chỗ dựa: họ tin bạn, và bạn là người ít liên quan nhất đến chuyện nhà họ. Lý do thứ ba là phòng xa: họ biết hiệu suất sắp đi xuống và muốn bạn hiểu trước khi đánh giá.
Cũng nên nhớ rằng với nhiều người, kể chuyện riêng cho cấp trên là một quyết định không dễ. Họ cân nhắc liệu sếp có coi mình là người yếu, có nói lại với ai, có ảnh hưởng đến cơ hội sau này. Nếu họ vẫn chọn kể, đó là vì họ đánh giá bạn đáng tin hơn những rủi ro ấy. Phản hồi đầu tiên của bạn, trong vài phút đầu, sẽ quyết định họ có còn tìm đến bạn lần sau hay không, và cả những người khác trong đội có dám tìm đến hay không, vì họ sẽ nghe người kia kể lại bạn đã đón nhận thế nào.
Hiểu lý do giúp bạn phản hồi đúng. Với lý do thực tế, việc chính là sắp xếp công việc. Với lý do tìm chỗ dựa, việc chính là lắng nghe. Với lý do phòng xa, việc chính là cùng thống nhất cách làm trong thời gian khó. Không phải lúc nào nhân viên cũng nói rõ lý do; câu hỏi "Em kể để anh biết, hay em cần anh hỗ trợ gì không?" giúp làm rõ mà không làm người kể thấy bị đẩy ra.
Cũng cần biết rằng người kể thường đã đắn đo rất lâu. Một nhân viên trẻ ở quán có thể đứng ngoài cửa phòng kho mấy phút mới dám gõ. Vì vậy phản ứng đầu tiên của bạn quan trọng hơn mọi lời khuyên sau đó. Nếu bạn tỏ ra bận, ngạc nhiên quá mức hay buột miệng phán xét, họ sẽ rút lại và lần sau sẽ không kể nữa, kể cả khi chuyện nghiêm trọng hơn.
Khi đang nghe: năm điều nên làm
Dừng việc đang làm. Úp điện thoại xuống, quay người về phía họ, hoặc hẹn một chỗ riêng nếu đang ở giữa ca. Không gì làm người kể chùn lại nhanh bằng một người nghe vừa nghe vừa liếc màn hình.
Để họ kể theo nhịp của mình. Đừng hỏi dồn chi tiết. Người ta kể đến đâu là quyết định của họ; những gì họ chưa muốn nói, bạn không cần biết.
Ghi nhận cảm xúc trước khi bàn giải pháp. Một câu như "Nghe vậy chị thấy em đang mệt lắm" có giá trị hơn mười lời khuyên. Nhiều người chỉ cần được nghe.
Không so sánh với chuyện của mình. "Hồi trước anh cũng thế" có thể có ý tốt, nhưng dễ kéo câu chuyện về phía bạn. Nếu muốn chia sẻ, giữ thật ngắn.
Hỏi họ cần gì từ phía công việc. Đổi ca, nghỉ vài ngày, bớt việc tạm thời, làm từ xa nếu vị trí cho phép. Đây là phần bạn thật sự giúp được, và nên nói rõ những gì bạn quyết được, những gì phải hỏi cấp trên.
Giữ kín: ai được biết, biết đến đâu
Đây là phần quyết định niềm tin. Trong nhiều trường hợp, bạn cần báo một phần cho người khác để sắp xếp công việc. Nguyên tắc là báo ít nhất có thể, và hỏi ý người kể trước.
| Người cần biết | Biết điều gì | Không nói điều gì |
|---|---|---|
| Đồng nghiệp trong ca | Bạn ấy có việc gia đình, sẽ nghỉ hoặc đổi ca trong thời gian tới | Chi tiết bệnh tật, ly hôn, nợ nần, tên người liên quan |
| Cấp trên của bạn | Có nhân viên cần sắp xếp đặc biệt, thời gian, ảnh hưởng đến công việc | Chi tiết riêng không cần cho quyết định; chỉ nói thêm khi người kể đồng ý |
| Bộ phận nhân sự (nếu có) | Những gì cần cho thủ tục nghỉ phép, chế độ theo quy định | Những gì ngoài phạm vi thủ tục |
| Người thân của bạn, bạn bè ngoài công ty | Không gì cả | Kể cả khi giấu tên, ở chỗ nhỏ người ta vẫn đoán ra |
Câu nên dùng khi đồng nghiệp tò mò hỏi: "Bạn ấy có việc riêng, bạn ấy sẽ tự kể nếu muốn. Mình lo phần ca làm thôi." Nói một lần như vậy, đội sẽ hiểu rằng điều họ kể với bạn cũng sẽ được giữ như thế.
Những điều không nên làm sau khi nghe
Nhiều người quản lý tốt bụng vẫn làm hỏng niềm tin vì một vài việc tưởng là quan tâm.
- Hỏi han lại chuyện riêng trước mặt người khác, kể cả với giọng ân cần như "Mẹ em đỡ chưa?" giữa giờ họp.
- Tự ý liên lạc với gia đình nhân viên khi không được nhờ.
- Khuyên những chuyện ngoài chuyên môn của mình: nên ly hôn hay không, nên chữa bệnh ở đâu, nên vay ai. Những chuyện này cần người có chuyên môn hoặc người thân của họ.
- Dùng điều đã nghe trong đánh giá, xếp lương, cân nhắc đề bạt, theo kiểu "đang lo chuyện nhà thì chưa nên giao việc lớn". Quyết định như vậy thay người ta là lấn vào đời tư, và có thể vi phạm nguyên tắc không phân biệt đối xử.
- Hứa những điều không chắc làm được, như "cứ nghỉ bao lâu cũng được", rồi sau đó phải rút lại.
- Thương hại công khai: bớt việc của họ mà không hỏi, khiến họ thấy bị coi là yếu.
Điểm chung là ranh giới: bạn hỗ trợ trong phạm vi công việc, tôn trọng quyền tự quyết của họ trong đời riêng.
Câu nên nói và câu nên tránh
Trong lúc bối rối, người nghe hay buột miệng những câu quen thuộc mà làm người kể thu mình lại. Bảng dưới đặt cạnh nhau vài cặp câu thường gặp; câu mẫu dùng xưng anh, chị, em, bạn đổi cho hợp chỗ mình.
| Nên nói | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| "Cảm ơn em đã tin mà kể với chị." | "Sao giờ mới nói?" | Câu sau biến lời tâm sự thành lỗi báo cáo chậm |
| "Phần ca làm để anh lo, em cứ tập trung chuyện nhà." | "Cố gắng đừng để ảnh hưởng công việc nhé." | Câu sau đặt thêm áp lực đúng lúc người ta đang yếu nhất |
| "Em cần chị giữ kín đến đâu?" | "Yên tâm, chị chỉ kể với vài người thôi." | Giữ kín là theo ý người kể, không theo ý người nghe |
| "Chuyện này anh không rành, em đã hỏi người có chuyên môn chưa?" | "Anh mà là em thì anh làm thế này..." | Lời khuyên ngoài chuyên môn dễ sai và khó rút lại |
| "Tuần sau mình ngồi lại xem sắp xếp này còn ổn không nhé." | "Cứ nghỉ bao lâu cũng được." | Hứa không giới hạn là lời hứa khó giữ |
Không cần thuộc lòng. Chỉ cần nhớ ba điều: cảm ơn vì được tin, hỏi người ta cần gì, và chỉ hứa những gì nằm trong quyền của bạn.
Khi chuyện riêng ảnh hưởng đến công việc kéo dài
Thông cảm không có nghĩa là bỏ qua công việc vô thời hạn. Nếu một nhân viên gặp khó khăn kéo dài nhiều tháng, đội sẽ phải gánh thêm, và sự công bằng với người khác cũng là trách nhiệm của bạn. Cách cân bằng là cùng người đó thống nhất một kế hoạch tạm thời có mốc xem lại.
Ví dụ giả định: một tổ trưởng xưởng may ở Bắc Ninh có chị công nhân có mẹ chạy thận ba buổi mỗi tuần. Hai người thống nhất chị làm ca sáng cố định, bớt một phần chỉ tiêu trong ba tháng, tổ trưởng báo với tổ rằng chị có lịch cố định vì việc gia đình mà không nói chi tiết. Sau ba tháng hai người ngồi lại xem cách làm còn phù hợp không. Đội biết có sắp xếp, hiểu là tạm thời, và không ai thấy bị thiệt mà không rõ lý do.
Khi đến mốc xem lại mà tình hình chưa khá hơn, đừng kéo dài sắp xếp tạm thời một cách lặng lẽ. Ngồi lại, nói thật về sức chịu của đội, và cùng tìm phương án lâu hơn: chuyển sang vị trí nhẹ hơn, giảm giờ có thoả thuận, hoặc nghỉ một thời gian rồi quay lại. Người đang gặp khó thường biết rõ đồng nghiệp đang gánh cho mình, và được nói thẳng với thái độ tôn trọng nhẹ nhõm hơn nhiều so với cảm giác bị chịu đựng.
Trong quá trình đó, nhắc nhân viên về những chế độ họ có thể được hưởng theo quy định, như nghỉ phép năm, nghỉ việc riêng, nghỉ không lương có thoả thuận, chế độ ốm đau theo bảo hiểm xã hội. Mức và điều kiện cụ thể nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi bộ phận nhân sự; với tình huống phức tạp về quyền lợi lao động, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Những tuần sau đó: hỏi thăm đúng mức rồi trở lại bình thường
Sau buổi nói chuyện, nhiều người quản lý không biết nên làm gì tiếp. Hỏi nhiều thì sợ soi, không hỏi thì sợ bị cho là thờ ơ. Một nhịp vừa phải là hỏi thăm riêng một lần sau khoảng một tuần, ngắn gọn, ở chỗ không có ai, và để họ quyết định nói tiếp hay không. Câu như "Chuyện nhà em tuần này thế nào rồi, có cần anh đổi gì thêm ở ca không?" vừa cho thấy bạn nhớ, vừa đưa câu chuyện về phần bạn giúp được.
Ngoài lần hỏi thăm đó, hãy đối xử với họ như mọi ngày. Vẫn giao việc như cũ, vẫn nhắc khi họ sai, vẫn khen khi họ làm tốt. Người đang gặp chuyện thường sợ nhất là bị nhìn bằng con mắt khác. Được giao việc bình thường là một cách nói rằng bạn vẫn tin họ.
Nếu chính họ nhắc lại chuyện cũ khi mọi thứ đã qua, nghe và ghi nhận là đủ. Đừng tự mình khơi lại sau vài tháng, nhất là trước mặt người khác. Chuyện riêng đã khép lại thì để nó khép.
Khi chuyện nghe được vượt khả năng của bạn
Có những câu chuyện không chỉ là khó khăn mà là dấu hiệu nguy hiểm: nhân viên kể về bạo lực trong gia đình, về ý nghĩ tự làm hại mình, về bị đe doạ đòi nợ. Bạn không phải chuyên gia, và không cần đóng vai chuyên gia. Việc của bạn là nghe nghiêm túc, không gạt đi, và khuyến khích họ tìm sự hỗ trợ phù hợp: người thân tin cậy, bác sĩ, chuyên gia tâm lý, cơ quan có thẩm quyền khi bị đe doạ.
Nếu bạn lo rằng người đó đang gặp nguy hiểm ngay lúc đó, an toàn của họ quan trọng hơn lời hứa giữ kín. Hãy nói thẳng với họ rằng bạn lo cho họ và muốn cùng tìm người giúp. Ngoài những trường hợp như vậy, giữ kín vẫn là nguyên tắc.
Người quản lý cũng là con người. Nghe nhiều chuyện nặng nề có thể khiến bạn mệt. Tìm chỗ để chính mình được nghe, như một người bạn ngoài công việc hay chuyên gia, mà không kể chi tiết nhận diện được ai, là cách để bạn tiếp tục là chỗ dựa lâu dài cho đội.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên dặn giữ kín nhưng chuyện đó ảnh hưởng đến cả đội thì sao?
Nói với họ rằng bạn cần báo một phần cho đội để sắp xếp ca, và cùng họ thống nhất sẽ nói gì. Thường chỉ cần nói "có việc gia đình" là đủ, không cần chi tiết.
Có nên chủ động hỏi khi thấy nhân viên có vẻ có chuyện?
Có thể hỏi một lần, nhẹ nhàng và riêng tư, như "Dạo này em ổn không, có gì cần anh sắp xếp thì nói nhé". Nếu họ chưa muốn kể, tôn trọng và không hỏi lại liên tục.
Nhân viên kể chuyện riêng với sếp có làm sếp mất uy không?
Không, ngược lại đó là dấu hiệu bạn được tin. Uy chỉ mất khi bạn để lộ chuyện, dùng chuyện đó để gây áp lực, hoặc đối xử với người kể khác đi sau khi biết.
Có nên cho nhân viên vay tiền khi họ kể chuyện khó khăn?
Đây là câu hỏi riêng, có bài riêng trong danh mục này. Nguyên tắc chung là tách rõ tiền cá nhân của bạn với quan hệ công việc, ưu tiên các kênh minh bạch như tạm ứng lương theo quy định của nơi làm việc.
Nghe chuyện riêng của nhân viên rồi có cần ghi lại không?
Không ghi chi tiết đời tư. Chỉ ghi những gì cần cho công việc, như thoả thuận đổi ca, thời gian nghỉ, mốc xem lại, và lưu ở chỗ chỉ người có trách nhiệm xem được.
Nếu nhân viên kể chuyện riêng của một đồng nghiệp khác thì sao?
Dừng câu chuyện nhẹ nhàng, nói rằng chuyện của người khác thì để người đó tự kể. Nếu chuyện liên quan đến an toàn hay vi phạm ở chỗ làm, xử lý theo kênh chính thức chứ không qua lời kể lại.