Với nhân viên lần nào trễ hạn cũng có lý do, vấn đề không nằm ở việc lý do đúng hay sai, mà ở chỗ chuẩn của cả đội đang dịch dần theo từng lần bạn gật đầu. Cách giữ uy là tách hai chuyện: thông cảm với hoàn cảnh thì vẫn thông cảm, nhưng quy ước báo trễ sớm và hạn mới phải giữ nghiêm, và lặp lại thì phải có cuộc nói chuyện rõ ràng.
Bài này dành cho trưởng nhóm văn phòng, quản lý dự án nhỏ, chủ cửa hàng có người hay giao việc muộn. Bạn sẽ có bảng phân loại lý do để biết khi nào nên linh động, quy ước báo trễ cho cả đội, cuộc nói chuyện ở lần thứ ba, và ranh giới khi chuyện trễ hạn đã thành không hoàn thành công việc.
Vì sao lý do nghe hợp lý vẫn làm mòn uy
Mỗi lý do riêng lẻ thường rất khó bác: con ốm, máy hỏng, khách đổi yêu cầu, chờ phòng khác gửi số liệu. Người quản lý tử tế sẽ gật đầu. Vấn đề là cả đội không nhìn từng lý do, họ nhìn khuôn mẫu: người này trễ năm lần trong hai tháng và không có gì xảy ra. Từ đó, hạn chót trong đội bạn trở thành con số tham khảo.
Người đúng hạn là người chịu thiệt đầu tiên. Họ thức khuya, bỏ việc riêng để kịp, rồi thấy người trễ hạn vẫn được đối xử như nhau, thậm chí được bạn làm đỡ phần việc. Sự bất bình ấy hiếm khi nói ra với bạn, nhưng nó làm giảm lòng tin vào sự công bằng của người dẫn dắt.
Bản thân người hay trễ hạn cũng không được lợi. Họ không bao giờ nhận được phản hồi rõ ràng rằng mình đang có vấn đề, cho đến một ngày bị đánh giá thấp hoặc bị cho thôi việc mà không hiểu vì sao. Không nói thẳng không phải là tử tế; đó là để người ta đi tiếp trên một con đường bạn biết là sai.
Giữ uy ở đây không có nghĩa là nghi ngờ mọi lý do hay đòi giấy tờ chứng minh. Nó có nghĩa là bạn vừa đón nhận lý do, vừa giữ chuẩn về cách báo và cam kết lại, và nhìn khuôn mẫu chứ không chỉ nhìn từng lần.
Phân loại lý do trễ hạn để biết nên làm gì
Không phải mọi lý do đều cần cùng một cách xử lý. Bảng dưới giúp bạn nhìn ra lần trễ này thuộc loại nào, và phần trách nhiệm nằm ở đâu, kể cả phần của chính bạn.
| Loại lý do | Ví dụ | Phần của nhân viên | Phần của quản lý |
|---|---|---|---|
| Bất khả kháng | Người nhà nhập viện, thiên tai, mất điện cả khu | Báo sớm nhất có thể | Linh động, chia lại việc |
| Do kế hoạch | Giao gấp, hạn vô lý, việc chồng việc | Báo ngay khi thấy không kịp | Xem lại cách giao và ước lượng |
| Do phụ thuộc người khác | Chờ số liệu, chờ duyệt, chờ hàng | Nhắc sớm, báo vướng | Gỡ vướng giữa các bên |
| Do kỹ năng | Chưa biết làm, làm mãi không xong | Nói ra mình vướng | Kèm, đào tạo, chia nhỏ việc |
| Do thói quen | Để dồn đến sát hạn, ước lượng quá lạc quan | Sửa cách lên kế hoạch | Đặt mốc giữa, theo dõi sát hơn |
Hai dòng đầu thường cho thấy vấn đề nằm ở hoàn cảnh hoặc ở chính bạn. Nếu cả đội đều hay trễ, gần như chắc chắn cách giao việc và đặt hạn đang có vấn đề, không phải từng người. Ba dòng sau là chỗ bạn cần làm việc với nhân viên.
Ghi chép ngắn sau mỗi lần trễ, loại nào, đã làm gì, giúp bạn không nhớ sai. Sau hai tháng, chỉ cần nhìn lại là thấy khuôn mẫu, thay vì dựa vào cảm giác "hình như lúc nào em ấy cũng trễ".
Quy ước báo trễ sớm cho cả đội
Cách hiệu quả nhất để giảm tranh cãi về lý do là chuyển trọng tâm từ "vì sao trễ" sang "báo thế nào". Đặt quy ước chung, nói trong buổi giao ban, áp dụng cho tất cả, kể cả bạn khi trễ việc hứa với đội.
- Ngay khi thấy có nguy cơ không kịp, báo cho người giao việc, không chờ đến ngày hạn.
- Báo kèm ba thông tin: phần đã xong, phần còn lại, và hạn mới đề xuất.
- Nếu vướng vì người khác, nói rõ đang chờ ai, chờ gì, để quản lý gỡ.
- Hạn mới chỉ được lùi một lần cho cùng một việc; lùi lần hai thì phải ngồi lại cùng nhau xem lại phạm vi.
- Báo trễ đúng cách thì không bị trách, dù vẫn trễ. Không báo mà trễ thì phải nói chuyện riêng.
- Việc ảnh hưởng đến khách hoặc đến người khác trong đội thì báo bằng lời hoặc gọi điện, không chỉ nhắn tin.
Quy ước này có tác dụng kép. Người hay viện lý do phải báo sớm, nên lý do được nói ra lúc bạn còn kịp xoay xở, thay vì lúc đã muộn. Và cả đội thấy chuẩn được áp dụng như nhau, kể cả với người bạn quý.
Cuộc nói chuyện ở lần trễ thứ ba
Khi bạn thấy khuôn mẫu, thường là sau lần thứ ba trong một khoảng thời gian ngắn, đã đến lúc nói chuyện riêng. Chuẩn bị trước các ghi chép ngày giờ để nói bằng sự việc.
- Nói về khuôn mẫu, không về lần gần nhất. "Trong sáu tuần qua có ba việc trễ hạn, lần nào cũng có lý do. Anh muốn nói về cả ba, không phải chỉ lần này."
- Ghi nhận những lý do có thật. "Lần chờ số liệu là do bên kia, anh hiểu." Việc này giúp người kia không phải phòng thủ.
- Chỉ ra điểm chung. "Điểm chung là cả ba lần anh đều biết vào đúng ngày hạn. Đó là chỗ anh cần em đổi."
- Hỏi nguyên nhân từ phía họ. "Em thấy mình vướng ở khâu nào? Có việc nào đang chiếm thời gian mà anh không biết không?"
- Cùng chọn cách thay đổi. Đặt mốc giữa cho việc lớn, kiểm tiến độ ngắn mỗi tuần, hoặc giảm bớt việc nếu đang quá tải.
- Nói rõ điều sẽ xảy ra nếu lặp lại. Bình tĩnh và cụ thể: "Nếu tháng tới vẫn còn trễ mà không báo trước, anh sẽ phải đưa việc này vào đánh giá." Không doạ, chỉ nói thật.
- Ghi lại điều đã thống nhất và gửi cho người đó. Một tin nhắn ngắn tóm tắt là đủ, để hai bên cùng nhớ.
Linh động có giới hạn khi nhân viên có hoàn cảnh
Có những giai đoạn một người trong đội thật sự gặp khó: con nhỏ ốm liên tục, chăm cha mẹ nằm viện, chuyện gia đình rối ren. Giữ chuẩn không có nghĩa là bỏ qua những điều đó. Uy của người dẫn dắt cũng đến từ việc đội tin rằng khi gặp chuyện, bạn sẽ không bỏ mặc họ.
Cách linh động giữ được chuẩn là điều chỉnh khối lượng và cách làm, thay vì bỏ qua hạn. Giảm bớt việc trong vài tuần, chuyển một phần sang người khác có sự đồng ý của họ, đổi giờ làm, cho làm từ xa một số ngày nếu công việc cho phép. Hạn mới được đặt lại cho phù hợp, và hạn mới đó vẫn được giữ.
Nói rõ với cả đội ở mức cần thiết, không kể chuyện riêng: "Bạn Minh đang có việc gia đình, mấy tuần tới anh chia lại một phần việc, ai nhận thêm anh sẽ ghi nhận." Đội hiểu và thường sẵn lòng giúp, miễn là thấy việc chia lại công bằng và có thời hạn.
Bạn không cần, và không nên, hỏi quá sâu vào chuyện riêng hay đòi giấy tờ chứng minh. Cũng không nên phán đoán tâm lý của người đó. Nếu thấy họ căng thẳng kéo dài ảnh hưởng đến sức khoẻ, có thể gợi ý nhẹ nhàng rằng tìm đến người có chuyên môn là việc bình thường, và cho họ thời gian nếu cần.
Những phản xạ sai của người quản lý
Tự làm thay cho xong. Giải quyết được hôm nay nhưng dạy người kia rằng trễ thì sếp sẽ gánh. Bạn kiệt sức, còn đội nhìn thấy sự bất công.
Đặt hạn ảo. Nói hạn sớm hơn thực tế để dự phòng. Nhân viên sớm nhận ra và mọi hạn chót đều bị xem nhẹ, kể cả hạn thật.
Nhắc liên tục bằng tin nhắn. Nhắc nhiều lần trong ngày là quản lý vi mô, khiến người kia ỷ vào việc được nhắc và người khác thấy bị giám sát.
Nêu tên trước đội. Bêu người trễ hạn trong buổi họp tạo ra xấu hổ, không tạo ra thay đổi, và khiến người khác sợ báo trễ.
Trừ lương, phạt tiền theo cảm tính. Đây không phải là cách đúng; pháp luật lao động không cho phép phạt tiền thay cho xử lý kỷ luật. Muốn có cơ chế thưởng theo tiến độ thì phải được quy định rõ, minh bạch và thống nhất từ trước.
Khi trễ hạn đã thành không hoàn thành công việc
Nếu sau cuộc nói chuyện, sau khi đã gỡ vướng, đã kèm cặp và đã linh động hợp lý mà người đó vẫn liên tục không hoàn thành công việc, chuyện đã chuyển sang đánh giá năng lực và hiệu quả. Bạn cần báo cấp trên, đưa ra ghi chép đầy đủ, và để việc đánh giá đi theo quy chế của công ty.
Ở mức nguyên lý theo Bộ luật Lao động hiện hành, việc người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc là một căn cứ có thể dẫn đến chấm dứt hợp đồng, nhưng phải dựa trên tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành công việc được người sử dụng lao động ban hành theo quy định, và phải tuân thủ thủ tục báo trước. Đây không phải là kỷ luật sa thải, và hai con đường có trình tự khác nhau. Bạn cần tra văn bản đang có hiệu lực và quy chế đánh giá của chính công ty; khi chưa chắc, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Ở bước này, phần việc nặng nhất của người quản lý trực tiếp là ghi chép trung thực các lần trễ, những hỗ trợ đã đưa ra, những cam kết đã thống nhất. Hồ sơ như vậy bảo vệ cả công ty lẫn người lao động khỏi những quyết định cảm tính.
Phần lớn trường hợp không đi đến bước này. Khi chuẩn rõ, quy ước báo trễ được giữ và người quản lý nói thẳng từ sớm, đa số nhân viên điều chỉnh được. Bước cuối chỉ dành cho số ít, và khi đến lúc đó, sự nhất quán trước đây của bạn chính là thứ giúp quyết định công bằng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đòi nhân viên đưa giấy tờ chứng minh lý do trễ hạn không?
Thường là không cần và dễ làm tổn thương lòng tin. Tập trung vào việc họ có báo sớm và đề xuất hạn mới không. Riêng những trường hợp liên quan nghỉ ốm, nghỉ việc riêng theo chế độ thì làm theo quy định nghỉ phép của công ty.
Nếu cả đội đều hay trễ hạn thì vấn đề ở đâu?
Rất có thể ở cách giao việc và ước lượng: hạn quá gấp, việc chồng chéo, ưu tiên không rõ. Ngồi lại với đội xem từng việc gần đây trễ vì đâu. Sửa cách lập kế hoạch thường giải quyết được nhiều hơn là nhắc từng người.
Nhân viên giỏi nhưng hay trễ, có nên châm chước hơn người khác?
Không nên châm chước về chuẩn báo trễ, vì cả đội đang nhìn. Có thể linh động về cách làm, ví dụ để họ tự đặt mốc, nhưng hạn đã cam kết thì giữ như mọi người. Người giỏi được ưu ái về chuẩn sẽ làm hỏng uy của bạn nhanh nhất.
Nhân viên trễ hạn vì việc mình giao quá muộn thì xử lý sao?
Nhận phần của mình trước, nói rõ với họ và với đội nếu cần. Sau đó sửa cách giao: giao sớm hơn, kèm hạn thực tế, hỏi trước họ có kịp không. Người dẫn dắt nhận lỗi đúng lúc sẽ dễ yêu cầu người khác giữ chuẩn hơn.
Báo trễ đúng quy ước rồi mà lần nào cũng trễ thì sao?
Báo sớm là tốt, nhưng nếu lặp lại nhiều lần, đó vẫn là khuôn mẫu cần nói chuyện. Lúc này bạn xem việc ước lượng của họ và khối lượng được giao. Có thể họ cần học cách chia nhỏ việc, hoặc đang nhận quá nhiều.
Có nên dùng phần mềm theo dõi giờ làm để kiểm soát người hay trễ không?
Theo dõi giờ làm hiếm khi giải quyết được chuyện trễ hạn, vì vấn đề thường nằm ở kế hoạch và ưu tiên. Nếu công ty dùng công cụ quản lý công việc, nên minh bạch với cả đội và dùng để nhìn tiến độ chung, không để soi từng người.