Khi nhân viên so bì với đồng nghiệp, cách trả lời giữ được uy là đưa ra tiêu chí rõ ràng mà ai cũng kiểm được, chứ không phải chiều cho êm hay gạt đi cho xong. So bì thường là tín hiệu cho thấy một phần nào đó trong cách phân ca, phân việc hay ghi nhận đang mù mờ. Sửa phần mù mờ đó thì so bì giảm; chỉ nhắc người ta "đừng so bì" thì nó chuyển xuống thành bàn tán sau lưng.
Bài này viết cho quản lý quán ăn, cửa hàng, tổ trưởng và trưởng nhóm thường nghe những câu như "sao bạn kia được nghỉ cuối tuần mà em không", "em làm nhiều hơn mà khen toàn người khác". Bạn sẽ có cách phân biệt so bì có cơ sở với thói quen so bì, câu trả lời mẫu tại chỗ, cách sửa khi bạn thật sự đã thiên lệch, và ranh giới khi so bì bắt đầu làm độc cả đội.
So bì là tín hiệu, không chỉ là tính xấu
Phản xạ đầu tiên của nhiều người quản lý khi nghe nhân viên so bì là khó chịu: lại kể lể, lại tị nạnh. Nhưng trong đội nhỏ, nơi ai cũng thấy ai làm gì, người ta so sánh là chuyện tự nhiên. Con người đánh giá sự công bằng chủ yếu bằng cách nhìn sang người bên cạnh, không phải bằng một thước đo tuyệt đối.
Vì vậy, mỗi lời so bì đáng được nghe như một dữ kiện. Nó có thể chỉ ra một điều bạn chưa thấy: lịch ca thật sự đang lệch, một người đang được bỏ qua lỗi nhiều hơn, việc nặng đang dồn về một nhóm. Cũng có thể nó chỉ ra rằng tiêu chí của bạn đúng nhưng chưa ai được giải thích. Cả hai trường hợp đều là việc của người dẫn dắt.
Chỉ khi một người so bì về mọi chuyện, liên tục, kể cả khi đã được giải thích rõ, thì mới là chuyện thái độ cần xử lý riêng. Và ngay cả lúc đó, bạn vẫn nói về hành vi ảnh hưởng đến đội, không dán nhãn tính cách hay đoán tâm lý của người ta.
Điều đáng lo hơn so bì công khai là so bì ngầm. Khi người ta không dám nói với bạn, họ nói với nhau, và cảm giác bất công lan ra cả đội trước khi đến tai bạn. Một nhân viên chịu nói thẳng với sếp, dù giọng hơi khó nghe, đang cho bạn cơ hội sửa sớm.
Những thứ hay bị so bì và cách làm minh bạch
Trong đội nhỏ, so bì thường xoay quanh vài chuyện quen thuộc. Mỗi chuyện có một cách làm minh bạch giúp bạn trả lời bằng tiêu chí thay vì bằng cảm tính.
| Chuyện bị so bì | Vì sao dễ thấy bất công | Cách làm minh bạch |
|---|---|---|
| Ca làm, ngày nghỉ | Ai cũng thấy lịch, ai cũng muốn cuối tuần, ngày lễ | Quy tắc xoay vòng viết ra, đổi ca phải có người nhận thay |
| Việc nặng, việc nhẹ | Việc khó thường dồn cho người làm được | Danh sách việc ngại xoay theo lượt, việc khó có ghi nhận riêng |
| Khen, ghi nhận | Quản lý hay khen người mình gặp nhiều | Ghi chép việc làm tốt của cả đội, khen theo sự việc cụ thể |
| Bỏ qua lỗi | Người thân thiết đi muộn không ai nhắc | Áp nội quy như nhau, nhắc riêng cho tất cả |
| Thưởng, phụ cấp | Không ai biết cách tính | Công bố tiêu chí xét thưởng, không công bố số của từng người |
| Cơ hội học, lên vị trí | Người được chọn luôn là một vài người | Nói rõ điều kiện, cho mọi người biết cách đạt |
Ý chính của cột phải là: công khai tiêu chí, không nhất thiết công khai kết quả của từng người. Bạn không cần cho cả đội biết ai được thưởng bao nhiêu, nhưng ai cũng phải biết được thưởng dựa vào đâu. Khi tiêu chí rõ, phần lớn so bì tự trả lời được.
Trả lời tại chỗ: câu nói mẫu
Khi nhân viên so bì ngay giữa ca hoặc nhắn tin hỏi, bạn cần câu trả lời ngắn, không phòng thủ, không hứa vội. Mục tiêu là cho thấy bạn nghe và có tiêu chí, rồi hẹn xem kỹ nếu cần.
- "Em hỏi đúng chỗ. Lịch cuối tuần đang xoay theo bảng, tháng này em có hai ngày, bạn kia cũng hai ngày. Nếu em thấy bảng sai chỗ nào, chỉ chị xem."
- "Anh chưa nắm rõ chuyện đó, cho anh kiểm lại lịch hai tuần qua rồi trả lời em chiều mai."
- "Bạn ấy được nghỉ vì đã đổi ca với bạn Tuấn từ tuần trước. Em muốn đổi cũng được, quy tắc giống nhau."
- "Việc dọn kho tuần này đến lượt em theo bảng. Nếu em thấy mình bị lặp nhiều hơn người khác, mình xem lại bảng cùng nhau."
- "Chuyện thưởng của từng người thì anh không bàn với người khác, kể cả chuyện của em anh cũng không kể. Nhưng tiêu chí xét thưởng thì anh nói lại cho em nghe được."
- "Em thấy mình làm nhiều mà ít được ghi nhận, chị nghe rồi. Cuối tuần mình ngồi riêng mười lăm phút, em kể chị những việc em đã làm."
Tránh những câu khép cửa như "chuyện người khác không phải việc của em" hay "đừng so bì". Chúng không làm câu hỏi biến mất, chỉ đẩy nó ra sau lưng bạn. Cũng tránh hứa bù ngay tại chỗ để làm người kia vui, vì lời hứa đó sẽ thành chuyện so bì tiếp theo của người khác.
Công bằng không có nghĩa là giống hệt nhau
Một nguồn so bì phổ biến là người quản lý muốn đối xử khác nhau vì lý do chính đáng, nhưng không giải thích. Một người được làm ca cố định vì đang đi học buổi tối, một người được nghỉ thêm vì chăm người nhà, một người được giao việc dễ vì mới vào. Những sắp xếp này có thể hoàn toàn hợp lý, nhưng nếu không ai hiểu, chúng nhìn giống thiên vị.
Công bằng trong đội nghĩa là cùng một tiêu chí được áp cho mọi người, kể cả khi kết quả khác nhau. Người mới được giao việc dễ hơn trong tháng đầu là tiêu chí chung cho người mới, không phải ưu ái riêng một ai. Người có hoàn cảnh được linh động là điều mà ai rơi vào hoàn cảnh tương tự cũng sẽ được.
Cách giữ uy là nói rõ tiêu chí, không nói rõ chuyện riêng. Ví dụ giả định: "Bạn Thảo làm ca sáng cố định đến hết học kỳ vì có lịch học, sau đó quay lại xoay ca như mọi người. Ai cần sắp xếp tương tự vì học hay vì gia đình thì nói với chị, chị xem xét như nhau." Câu này không tiết lộ gì riêng tư, nhưng cho cả đội thấy có quy tắc, có thời hạn, và cánh cửa mở cho tất cả.
Khi bạn không giải thích được một sắp xếp bằng tiêu chí chung, đó là dấu hiệu cần xem lại chính sắp xếp ấy.
Khi so bì có cơ sở: sửa mà không mất uy
Có lúc kiểm lại, bạn thấy nhân viên nói đúng: lịch thật sự lệch, một người thật sự được bỏ qua nhiều hơn. Nhận và sửa đúng cách làm bạn mạnh hơn trong mắt đội, không yếu đi.
- Kiểm bằng số liệu, không bằng trí nhớ. Mở lại lịch ca, sổ giao việc, ghi chép khen thưởng vài tuần gần đây.
- Trả lời người đã nêu. "Chị kiểm rồi, em nói đúng, ba tuần qua em bị xếp cuối tuần nhiều hơn. Lỗi xếp lịch của chị."
- Sửa cụ thể và có hạn. "Tháng tới em được ưu tiên chọn hai ngày cuối tuần nghỉ trước."
- Sửa cả quy tắc, không chỉ sửa cho một người. Nếu lệch vì cách xếp, đổi cách xếp cho cả đội, để lần sau không ai phải lên tiếng.
- Thông báo ở mức cần thiết. Không cần kể ai đã khiếu nại, chỉ nói quy tắc mới: "Từ tháng này lịch cuối tuần xoay theo bảng, ai cũng thấy được."
- Cảm ơn người đã nói. Một lời cảm ơn riêng cho người nêu vấn đề khuyến khích cả đội nói thẳng thay vì bàn tán.
Khi so bì thành thói quen ảnh hưởng cả đội
Có những người so bì về mọi chuyện, kể cả sau khi đã được giải thích bằng tiêu chí và thấy quy tắc áp dụng như nhau. Họ đếm từng phút người khác nghỉ, bình luận mỗi lần ai đó được khen, kéo người khác vào cùng than. Lúc này điều cần xử lý không còn là sự công bằng mà là hành vi làm nặng không khí đội.
Nói chuyện riêng, bằng sự việc cụ thể: "Tuần này em ba lần bình luận trước cả ca về việc bạn khác được nghỉ, dù lịch đã xoay đúng bảng. Việc đó làm mọi người khó chịu và khiến chị khó điều hành." Rồi hỏi: "Có điều gì em thấy chưa ổn mà chưa nói với chị?" Đôi khi câu trả lời là một nỗi lo lớn hơn: sợ bị cho nghỉ, thấy mình không có đường đi lên, cảm giác bị coi nhẹ.
Sau đó, đưa sự chú ý của họ trở về việc của chính họ: mục tiêu riêng, điều họ muốn học, vị trí họ muốn đạt. Người thấy mình có đường đi thường bớt nhìn sang người bên cạnh. Đồng thời, đặt ranh giới rõ: góp ý về sự công bằng thì nói riêng với bạn, không bình luận về đồng nghiệp trước đội.
Nếu hành vi tiếp tục và gây mâu thuẫn, xúc phạm đồng nghiệp, bạn chuyển sang xử lý theo nội quy như mọi vi phạm ứng xử khác, có ghi chép và báo cấp trên.
Những điều không nên nói khi bị so bì
"Ai bảo em không giỏi bằng bạn ấy." Câu này biến một câu hỏi về công bằng thành lời hạ thấp con người, và người nghe sẽ nhớ rất lâu.
"Ở chỗ khác còn tệ hơn." So với nơi khác không trả lời được chuyện ở đây. Nó chỉ cho thấy bạn né.
"Lần sau anh bù cho." Hứa bù không có tiêu chí là mở thêm một vòng so bì mới, lần này từ người khác.
Kể chuyện riêng của người được so. "Bạn ấy được nghỉ vì nhà có chuyện…" Bạn vừa xâm phạm đời tư người khác, vừa cho thấy chuyện của ai cũng có thể bị kể.
So sánh ngược lại. "Em cũng có hơn ai đâu, tuần trước em đi muộn." Lôi lỗi cũ ra để chặn họng làm cuộc nói chuyện thành cãi nhau.
Im lặng rồi lờ đi. Không trả lời gì, coi như chưa nghe, là cách nhanh nhất để người hỏi kết luận rằng bạn có điều muốn giấu. Chưa có câu trả lời thì hẹn một thời điểm cụ thể và quay lại đúng hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên hỏi lương của đồng nghiệp thì trả lời thế nào?
Nói rõ bạn không bàn thu nhập của người khác, giống như bạn cũng không kể thu nhập của họ cho ai. Sau đó chuyển sang điều họ thật sự lo: tiêu chí trả lương và cách để tăng thu nhập của chính họ. Quy định cụ thể về bảo mật thu nhập nên xem nội quy công ty.
Có nên công khai bảng xếp ca và bảng phân việc cho cả đội không?
Nên. Lịch ca và lượt làm việc ngại là thông tin chung, công khai giúp giảm so bì đáng kể. Chỉ những chuyện riêng như lý do xin nghỉ, hoàn cảnh gia đình mới cần giữ kín. Kèm theo bảng là quy tắc đổi ca rõ ràng.
Nhân viên so bì vì người mới vào được ưu ái, nên giải thích ra sao?
Nói rằng người mới nào cũng được giao việc dễ hơn trong giai đoạn đầu, chính họ trước đây cũng vậy, và giai đoạn đó có thời hạn. Nếu được, giao người cũ vai kèm người mới kèm ghi nhận riêng, để họ thấy kinh nghiệm của mình được coi trọng.
Mình thật sự quý một nhân viên hơn, làm sao để không bị coi là thiên vị?
Quý người là bình thường, nhưng phải giữ cùng một tiêu chí khi phân việc, xếp ca, xử lý lỗi. Tự kiểm bằng sổ ghi chép mỗi tháng xem việc khen, việc nhắc có cân không. Hạn chế những ưu ái nhỏ dễ thấy như đi ăn riêng thường xuyên.
So bì giữa nhân viên toàn thời gian và bán thời gian xử lý thế nào?
Hai nhóm có quyền lợi và trách nhiệm khác nhau, nên cần nói rõ khác ở đâu và vì sao. Những việc chung như dọn dẹp, trực cao điểm thì chia theo giờ làm để công bằng. Khi mỗi nhóm hiểu rõ phần của mình, so bì thường giảm nhiều.