Làm gương là cách tạo uy rẻ nhất và khó giả nhất: đội nhìn việc bạn làm mỗi ngày rồi tự suy ra chuẩn thật của đội, bất kể nội quy ghi gì. Bạn đi trễ năm phút thì quy định đúng giờ chỉ còn trên giấy; bạn bỏ găng khi bê hàng thì không ai đeo găng nữa. Ngược lại, khi bạn giữ đúng những chuẩn mình yêu cầu, lời nhắc của bạn có trọng lượng mà không cần lớn tiếng.
Nhưng làm gương không có nghĩa là làm mọi việc của đội. Người dẫn đội làm thay quá nhiều sẽ mất thời gian cho phần việc của riêng mình, và đội học được rằng việc khó thì cứ để sếp lo. Bài này chỉ ra những chuẩn phải giữ trước tiên, lúc nào nên xắn tay, lúc nào phải đứng ngoài, và một cách tự soát trong hai tuần.
Đội học theo việc bạn làm, không theo lời bạn dặn
Trong đội nhỏ, mọi người nhìn thấy người dẫn đội gần như suốt ca. Họ biết bạn đến lúc mấy giờ, có rửa tay trước khi vào bếp không, có trả lời khách bằng giọng bạn vẫn dặn nhân viên phải dùng không. Từ những quan sát nhỏ ấy, mỗi người tự rút ra một kết luận: chuẩn nào là thật, chuẩn nào chỉ để nói.
Khi lời nói và việc làm lệch nhau, đội luôn tin việc làm. Đây là lý do một bản nội quy dài vẫn không giữ được nề nếp nếu người quản lý tự cho mình ngoại lệ. Nhân viên không cần phản đối ra mặt; họ chỉ âm thầm hạ chuẩn xuống bằng mức bạn đang sống. Và đến lúc bạn nhắc, câu đáp trong đầu họ là "anh còn vậy mà".
Làm gương cũng là cách nhanh nhất để người mới hiểu nếp làm việc của đội. Một nhân viên mới vào ca đầu tiên chưa đọc kỹ nội quy, nhưng họ thấy trưởng ca nhặt rác rơi trên sàn mà không than, thấy chị ấy xin lỗi khách khi đơn ra chậm dù lỗi ở bếp. Những hình ảnh đó dạy nhiều hơn một buổi đào tạo.
Điều này không đòi hỏi bạn phải hoàn hảo. Đội không chờ một người không bao giờ sai; họ chờ một người áp chuẩn cho mình trước khi áp cho người khác, và khi lỡ sai thì nhận lỗi đúng như cách bạn muốn nhân viên nhận.
Những chuẩn phải giữ trước tiên
Không phải chuẩn nào cũng có sức nặng như nhau. Những chuẩn dưới đây là nơi đội để ý người dẫn đội nhiều nhất, và lệch một lần là để lại dấu lâu.
| Chuẩn | Đội để ý gì ở bạn | Nếu bạn lệch, đội học được gì |
|---|---|---|
| Giờ giấc | Bạn có đến trước giờ mở ca, có về sớm khi việc chưa xong | Giờ giấc là chuyện của nhân viên, không phải của cả đội |
| An toàn và vệ sinh | Bạn có đeo đồ bảo hộ, rửa tay, xếp hàng đúng chỗ | Quy định an toàn chỉ để đối phó khi có kiểm tra |
| Tiền và hàng | Bạn có lấy đồ ăn, hàng mẫu, tiền lẻ mà không ghi lại | Ai có quyền thì được dễ dãi với tài sản chung |
| Cách nói với khách | Bạn có dùng đúng giọng và câu chữ đã dặn nhân viên | Lịch sự là việc của người đứng quầy, không phải của sếp |
| Nhận lỗi | Bạn có nhận phần sai của mình trước đội | Sai thì tìm người khác để đổ |
| Điện thoại trong ca | Bạn có lướt điện thoại lúc đội đang bận | Lúc vắng sếp thì cứ làm việc riêng |
Nếu chỉ chọn được hai chuẩn để giữ thật chặt trong tháng này, nên chọn giờ giấc và tiền hàng. Đó là hai chuẩn đội nhìn thấy rõ nhất và nhớ lâu nhất. Khi bạn đến sớm mười phút mỗi ngày và ghi lại cả ổ bánh mì mình lấy ăn, lời nhắc về giờ giấc hay về hàng hư hỏng của bạn tự nhiên nặng hơn.
Đi đầu ở việc khó, không phải ở mọi việc
Việc khó và không ai muốn làm. Dọn kho ngày nóng, ở lại xử lý sự cố lúc gần hết ca, xin lỗi một vị khách đang giận. Khi bạn bước vào những việc này trước, đội thấy bạn không dùng chức vụ để né phần nặng. Một lần xắn tay đúng lúc có giá trị hơn mười lần nhắc nhở.
Việc mới mà đội còn e ngại. Đổi cách xếp hàng, dùng máy mới, áp quy trình mới: bạn làm thử trước, vấp trước, rút kinh nghiệm trước. Đội sẵn lòng thử khi thấy người dẫn đã đi qua chỗ khó, và bạn hiểu thật cái mình sắp giao.
Việc có rủi ro cho chính bạn. Nói chuyện với cấp trên về điều đội đang thiệt, nhận trách nhiệm khi đội làm hỏng việc với khách. Đây là việc chỉ người có chức vụ làm được, và đội nhìn rất kỹ xem bạn có đứng ra hay không.
Việc thường ngày thì đứng đúng vai. Rửa bát, xếp kệ, nhập đơn hằng ngày là việc của người được giao. Bạn có thể làm cùng lúc đội thiếu người, nhưng không biến nó thành thói quen, vì lúc đó chẳng ai lo phần điều phối, kiểm tra và kèm người.
Làm gương khác làm thay: ranh giới giữa xắn tay và giành việc
Nhiều quản lý mới, nhất là người lên từ vị trí làm giỏi nhất đội, hay nhầm làm gương với làm thay. Thấy nhân viên làm chậm, họ đỡ lấy và làm luôn cho nhanh. Lần đầu đội thấy biết ơn, lần thứ năm đội thấy mình bị coi là không đủ sức, và đến lần thứ mười thì đội để sẵn phần khó chờ sếp làm.
Có một phép thử đơn giản để biết mình đang xắn tay hay đang giành việc: sau khi bạn làm xong, người được giao việc ấy có giỏi hơn lên không? Nếu bạn làm cùng, vừa làm vừa nói vì sao làm vậy, rồi để họ làm nốt phần sau, đó là làm gương và kèm việc. Nếu bạn cầm lấy, làm hết, rồi rời đi, đó là làm thay, và nó lấy đi của nhân viên cả cơ hội học lẫn cảm giác được tin.
Ranh giới thứ hai nằm ở thời điểm. Lúc khẩn cấp, đơn dồn, khách chờ, máy hỏng, bạn nhảy vào là đúng; đội cần thấy bạn ở đó. Lúc bình thường, bạn đứng lùi lại một bước, quan sát, chỉ góp ý khi thật cần. Câu nói để rút ra cho khéo: "Phần này em làm được rồi, anh qua lo bên quầy, có gì gọi anh."
Ranh giới thứ ba là việc của riêng bạn. Lịch ca, đặt hàng, đánh giá nhân viên, báo cáo lên trên là những việc không ai làm thay bạn. Nếu bạn dồn hết thời gian vào xắn tay, những việc này bị bỏ ngỏ, và đội sẽ thiệt vì lịch ca lộn xộn, hàng thiếu, công sức không được ghi nhận. Đó cũng là một kiểu làm gương xấu.
Những lúc đội nhìn bạn kỹ nhất
Có những thời điểm mà một hành động nhỏ của người dẫn đội được cả đội nhớ rất lâu. Biết trước những lúc này để không để lọt.
- Giờ cao điểm: bạn ở chỗ đông việc nhất hay ở phòng nghỉ với điện thoại.
- Khi chính bạn mắc lỗi: bạn nhận lỗi bằng câu như thế nào, có tìm cớ hay không.
- Khi có cấp trên đến: cách bạn làm việc lúc có sếp lớn và lúc vắng sếp lớn có giống nhau không.
- Khi quy định gây bất tiện cho bạn: ví dụ cấm mang đồ uống vào khu sơ chế, và bạn đang cầm cốc cà phê.
- Cuối ca lúc mọi người mệt: bạn có về trước khi việc dọn dẹp xong.
- Khi có người thân hay bạn bè của bạn trong đội: bạn nhắc họ như nhắc người khác không.
- Khi khách khó chịu: giọng của bạn với khách có giống giọng bạn vẫn dặn đội dùng.
Không cần đúng ở mọi khoảnh khắc. Nhưng nếu bạn biết mình hay lệch ở một trong các lúc trên, đó là nơi cần sửa trước, vì đội đã nhìn thấy và đang chờ xem bạn có tự nhận ra không.
Ví dụ giả định: chị quản lý kho và đôi găng tay
Chị Vân quản lý một kho hàng gia dụng nhỏ với sáu nhân viên bốc xếp. Kho có quy định đeo găng và giày bảo hộ khi bê hàng, nhưng ít ai giữ. Chị nhắc nhiều lần, có tuần nhắc mỗi ngày, mà tình hình không đổi. Một hôm, một nhân viên bị cạnh thùng gỗ cứa tay, may không nặng.
Ngồi lại nghĩ, chị nhận ra mình cũng hay bê đỡ vài thùng bằng tay trần, đi dép lê trong kho cho tiện. Chị không nghĩ đó là chuyện lớn vì mình chỉ bê đỡ chốc lát. Nhưng đội nhìn thấy và hiểu rằng quy định này chỉ áp dụng khi có kiểm tra.
Sáng hôm sau, chị nói ngắn trong buổi giao ca: "Chuyện hôm qua có phần của chị. Chị nhắc mọi người đeo găng mà chính chị bê hàng tay không. Từ hôm nay chị đeo đủ, ai thấy chị quên thì nhắc chị." Rồi chị giữ đúng như vậy. Chị cũng xin công ty thêm hai cỡ găng vì có người kêu găng chật.
Hai tuần sau, gần như cả kho đều đeo găng. Chị không phải nhắc nhiều nữa; khi có người quên, đồng nghiệp tự nhắc nhau. Chị không thay đổi nội quy, chỉ thay đổi điều đội nhìn thấy mỗi ngày.
Tự soát trong hai tuần: chuẩn bạn đặt và chuẩn bạn sống
Bài tập này không cần ai giúp, chỉ cần trung thực với chính mình.
- Ngày đầu, viết ra năm chuẩn bạn hay nhắc đội nhất: giờ giấc, vệ sinh, cách nói với khách, điện thoại, dọn dẹp cuối ca hay bất cứ thứ gì.
- Mỗi chuẩn, ghi một câu cụ thể về hành vi của bạn: "Đến trước giờ mở ca mười lăm phút", "Không dùng điện thoại riêng khi đứng quầy".
- Trong mười ngày làm việc, cuối mỗi ca đánh dấu xem mình đã giữ chuẩn nào, lệch chuẩn nào. Không cần ai xem bảng này.
- Ngày thứ mười một, nhìn lại: chuẩn nào bạn lệch nhiều nhất thường cũng là chuẩn đội lệch nhiều nhất. Chọn chuẩn đó để sửa trước.
- Nói với đội một câu ngắn rằng bạn sẽ giữ chuẩn này chặt hơn, mời họ nhắc nếu thấy bạn quên.
- Hai tuần sau, chỉ khi bạn đã giữ được, mới nhắc lại chuẩn đó với đội.
Thứ tự này có lý do: sửa mình trước, nhắc đội sau. Làm ngược lại, đội sẽ nghe lời nhắc như một yêu cầu một chiều.
Câu hỏi thường gặp
Làm gương có nghĩa là sếp phải làm việc nhiều hơn nhân viên không?
Không. Làm gương là giữ đúng những chuẩn bạn yêu cầu đội, không phải làm nhiều giờ hơn hay làm thay việc. Người dẫn đội có phần việc riêng là điều phối, kiểm tra, kèm người, và làm tốt phần đó cũng là một kiểu làm gương.
Nếu cấp trên của mình cũng không làm gương thì sao?
Bạn không kiểm soát được cấp trên, nhưng kiểm soát được chuẩn trong đội của mình. Đội nhỏ nhìn người gần nhất, tức là bạn. Có thể góp ý riêng với cấp trên khi chuyện đó ảnh hưởng tới đội, nhưng đừng lấy đó làm lý do để mình cũng lệch.
Lỡ vi phạm chính quy định mình đặt ra thì có nên nhận trước đội không?
Nên, nếu đội đã thấy hoặc chuyện đó ảnh hưởng tới người khác. Nhận ngắn, nói việc sẽ làm để sửa, rồi giữ đúng. Một lần nhận lỗi thẳng thắn làm uy chắc thêm, còn lờ đi thì đội nhớ rất lâu.
Người quản lý có được hưởng một số ngoại lệ do đặc thù công việc không?
Có những ngoại lệ chính đáng, như phải ra ngoài gặp nhà cung cấp hay về muộn hơn vì làm báo cáo. Điều cần là nói rõ lý do với đội. Ngoại lệ không giải thích sẽ bị đội hiểu thành đặc quyền.
Làm sao biết mình đang xắn tay hay đang làm thay nhân viên?
Hỏi một câu sau mỗi lần nhảy vào: người được giao việc có giỏi hơn sau lần này không? Nếu bạn làm cùng và giải thích, họ giỏi hơn. Nếu bạn làm hết rồi đi, họ chỉ học được rằng việc khó có sếp lo.
Làm gương bao lâu thì đội thay đổi?
Thường cần vài tuần giữ đều trước khi đội tin rằng chuẩn mới là thật. Một hai lần giữ chuẩn rồi lại lệch không đủ, vì đội đã quen chờ xem người dẫn có bỏ cuộc không. Sự đều đặn quan trọng hơn một màn thể hiện.