QuyenUy.comQuyền Uy
Uy đến từ đâu

Uy tín lãnh đạo là gì: uy từ chức vụ và uy từ con người khác nhau ra sao

Uy tín lãnh đạo gồm hai phần: uy do chức vụ giao và uy do đội tự trao. Cách phân biệt, cách hai loại uy đỡ nhau và câu hỏi tự soát cho trưởng nhóm.

Young Vietnamese shop supervisor standing among three staff in a quiet convenience store before opening, team listening attentively, viewed from behind the shelves, soft morning light

Uy tín lãnh đạo là mức độ mà người trong đội sẵn lòng làm theo bạn ngay cả khi bạn không có mặt và không nhắc đến chức vụ của mình. Nó gồm hai phần khác nhau về bản chất: phần thứ nhất đến từ chức vụ — quyết định bổ nhiệm cho bạn quyền phân ca, duyệt nghỉ, đánh giá; phần thứ hai đến từ con người bạn — cách bạn làm việc, giữ lời, đối xử công bằng, và đội tự trao nó cho bạn theo thời gian.

Người mới lên quản lý thường chỉ có phần thứ nhất và hay nhầm rằng thế là đủ. Bài này tách hai loại uy ra cho rõ, chỉ cách chúng đỡ nhau hay kéo nhau xuống, và đưa một bộ câu hỏi để bạn tự soát xem mình đang đứng trên nền nào. Các bài khác trong danh mục đi sâu từng phần: nguồn quyền lực, ba trụ của uy, những hiểu lầm về sự nghiêm khắc.

Uy từ chức vụ: thứ được giao kèm quyết định bổ nhiệm

Khi được đặt vào vị trí trưởng ca, quản lý cửa hàng hay trưởng nhóm, bạn nhận một bộ quyền đi kèm: xếp lịch làm, phân việc, duyệt đơn nghỉ, đề xuất thưởng, góp ý kiến vào việc giữ hay cho nghỉ một người. Những quyền này có từ ngày bạn nhận quyết định, không phụ thuộc vào việc nhân viên quý bạn hay không. Đó là uy từ chức vụ, nhiều tài liệu gọi là quyền chính thức.

Uy chức vụ có ba đặc điểm cần nhớ. Một, nó có giới hạn rõ: bạn được phân ca nhưng không được bắt người làm quá giờ trái thoả thuận, được nhắc nhở nhưng không được tự ý trừ lương. Hai, nó đi theo cái ghế chứ không đi theo người: ngày bạn chuyển đi, người kế nhiệm nhận nguyên bộ quyền ấy. Ba, nó chỉ bảo đảm sự tuân thủ ở mức tối thiểu — nhân viên làm đủ việc được giao, đúng giờ, đúng quy trình, nhưng không nhất thiết làm thêm một bước khi không ai nhìn.

Vì thế uy chức vụ giống phần móng: cần có, nhưng không ai sống trong phần móng. Một quản lý chỉ dựa vào nó sẽ thấy mình phải có mặt khắp nơi, phải nhắc từng việc, và đội làm chậm hẳn khi mình vắng một buổi.

Uy từ con người: thứ đội tự trao theo thời gian

Phần thứ hai không có trong quyết định bổ nhiệm nào. Nó hình thành từ hàng trăm lần nhỏ: bạn hứa đổi ca cho một người và nhớ làm, bạn biết cách xử lý máy tính tiền bị treo khi cả ca lúng túng, bạn chia tiền thưởng doanh số theo đúng cách đã nói từ đầu tháng, bạn đứng ra nhận khi khách phàn nàn về một quy định do chính bạn đặt. Mỗi lần như vậy, đội ghi thêm một điểm trong đầu. Không ai nói ra, nhưng ai cũng nhớ.

Uy con người có đặc điểm ngược với uy chức vụ. Nó không có giới hạn trên giấy: một trưởng ca được tin có thể nhờ cả đội ở lại thêm nửa tiếng dọn kho mà không ai cằn nhằn. Nó đi theo người chứ không theo ghế: nhiều người đổi chỗ làm vẫn được nhân viên cũ xin đi theo. Và nó mất nhanh hơn nhiều so với lúc tích luỹ: một lần nói dối bị phát hiện có thể xoá công của cả năm.

Điều quan trọng là uy con người không đồng nghĩa với được yêu mến. Một quản lý vui tính, hay mời đội đi ăn, nhưng hứa rồi quên, sẽ được quý mà không được nghe. Ngược lại, có người ít nói, không thân với ai, nhưng nói gì làm nấy và hiểu việc tới nơi, đội vẫn làm theo họ một cách tự nhiên.

Đặt hai loại uy cạnh nhau

Bảng dưới so sánh hai loại uy theo những điểm người quản lý đội nhỏ hay gặp. Mục đích không phải chọn một bỏ một, mà để biết mình đang dùng loại nào trong từng tình huống.

Tiêu chíUy từ chức vụUy từ con người
Có từ khi nàoNgày nhận quyết địnhSau nhiều tuần, nhiều tháng làm việc cùng
Ai traoCấp trên, công tyChính những người trong đội
Nhân viên đáp lại bằngLàm đủ việc được giaoLàm thêm, góp ý thật, báo sớm khi có chuyện
Khi bạn vắng mặtHiệu quả giảm rõĐội vẫn chạy theo nếp bạn đặt
Giới hạnTheo nội quy, hợp đồng, phân cấpTheo mức tin của đội
Mất khi nàoKhi bị điều chuyển, miễn nhiệmKhi nói không làm, thiên vị, đổ lỗi
Dùng quá tay thìĐội làm chiếu lệ, người giỏi dễ bỏ điHiếm khi quá tay, trừ khi lợi dụng tình cảm

Đọc bảng sẽ thấy một điều: uy chức vụ cho bạn quyền bắt đầu, uy con người quyết định bạn đi được bao xa. Người quản lý giỏi dùng uy chức vụ ít nhất có thể, như một lưới an toàn, và đầu tư phần lớn sức vào loại thứ hai.

Max Weber và ba kiểu quyền uy được chấp nhận

Quyền uy truyền thống. Nhà xã hội học người Đức Max Weber, trong các tác phẩm đầu thế kỷ 20, phân biệt ba lý do khiến người ta chấp nhận quyền của người khác đối với mình. Kiểu đầu tiên dựa vào tập quán: người ta nghe theo vì "xưa nay vẫn vậy", như con cháu nghe trưởng tộc. Ở cửa hàng gia đình, con trai chủ quán được cả bếp nghe dù mới hai mươi tuổi là một dạng uy truyền thống.

Quyền uy lôi cuốn. Kiểu thứ hai dựa vào phẩm chất cá nhân mà người theo tin là đặc biệt: tài năng, khí chất, câu chuyện đời. Uy này mạnh nhưng mong manh, vì nó gắn với một người và dễ sụp khi người đó vấp một lần lớn. Weber cũng lưu ý rằng uy lôi cuốn khó truyền lại cho người kế nhiệm.

Quyền uy pháp lý – hợp lý. Kiểu thứ ba dựa vào quy tắc được thừa nhận: người ta nghe theo vì người kia giữ một vị trí được trao đúng quy trình, với phạm vi quyền viết rõ. Đây gần với uy chức vụ trong doanh nghiệp hiện đại.

Điều người quản lý đội nhỏ rút ra. Khung của Weber nhắc rằng uy không tự có, nó luôn cần một lý do để người dưới chấp nhận. Nếu đội chấp nhận bạn chỉ vì quy trình bổ nhiệm, uy của bạn đứng trên một chân. Muốn vững, bạn cần thêm những lý do mà đội tự thấy: bạn làm việc giỏi, bạn công bằng, bạn đáng tin. Những lý do này không cần khí chất lôi cuốn của người nổi tiếng, chỉ cần lặp lại đủ lâu.

Hai loại uy vận hành cùng nhau trong một ca làm việc

Ví dụ giả định: chị Hạnh vừa được lên quản lý một quán cà phê ở Đà Nẵng, đội có bảy người. Sáng thứ bảy, một nhân viên pha chế xin về sớm vì con ốm. Chị có quyền từ chối vì ca cuối tuần đông, đó là uy chức vụ. Nhưng chị chọn cho về, rồi tự đứng quầy pha thay một tiếng. Cả ca thấy. Chiều hôm đó, khi chị nhắc hai bạn phục vụ đang đứng tán gẫu ra dọn bàn, không ai phải nghe câu thứ hai.

Chuyện nhỏ này cho thấy hai loại uy không tách rời. Quyền duyệt cho về sớm là của chức vụ, nhưng cách dùng quyền ấy lại xây thêm uy con người. Ngược lại, nếu chị từ chối khô khan rồi chiều ngồi bấm điện thoại trong khi cả quán bận, lời nhắc dọn bàn vẫn được làm theo, vì chị là quản lý, nhưng làm theo kiểu miễn cưỡng và chậm.

Một nguyên tắc rút ra: mỗi lần dùng uy chức vụ là một lần đội quan sát cách bạn dùng nó. Dùng đúng lúc, giải thích lý do, áp dụng như nhau cho mọi người, bạn đang chuyển dần quyền được giao thành uy được trao. Dùng tuỳ hứng, bạn đang tiêu dần chút uy con người ít ỏi đang có.

Câu hỏi tự soát: mình đang đứng trên loại uy nào

Trả lời thật lòng những câu dưới đây, tốt nhất là viết ra giấy. Càng nhiều câu "có", phần uy con người của bạn càng dày; càng nhiều câu "không", bạn đang dựa chủ yếu vào chức vụ.

  • Khi bạn nghỉ một ngày, đội có tự xử lý được những việc thường ngày mà không gọi bạn liên tục không?
  • Trong tháng qua, có ai trong đội chủ động báo cho bạn một sự cố trước khi nó lớn chuyện không?
  • Nhân viên có dám nói "anh ơi, cách này chưa ổn" hay "chị ơi, em nghĩ khác" ngay trước mặt bạn không?
  • Bạn nhớ được ít nhất một lời hứa gần đây với đội mà mình đã làm đúng hạn không?
  • Khi có việc khó, bạn có xắn tay làm cùng ít nhất một lần, hay chỉ giao rồi kiểm?
  • Người giỏi nhất đội có hỏi ý bạn về chuyên môn, hay chỉ hỏi về thủ tục?
  • Nếu cấp trên hỏi riêng từng nhân viên "quản lý của em có công bằng không", bạn có yên tâm với câu trả lời không?
  • Lần gần nhất bạn phải nói "đây là quyết định của quản lý" để chấm dứt tranh luận là khi nào?

Câu cuối là câu đáng chú ý nhất. Phải viện tới chức vụ thường xuyên là dấu hiệu uy con người đang mỏng. Không có gì xấu khi đôi lúc phải dùng, nhưng nếu tuần nào cũng vài lần, đó là việc cần làm trước tiên.

Khi nào phải dùng đến uy chức vụ, và dùng sao cho đúng

Có những lúc uy con người không đủ và cũng không nên dùng: an toàn lao động, vệ sinh thực phẩm, tiền quỹ, đối xử với khách. Ở những chỗ này bạn không chờ đội đồng thuận, bạn yêu cầu và giám sát. Dùng uy chức vụ lúc ấy không làm bạn mất uy, miễn là bạn nói rõ đây là quy định bắt buộc, áp dụng cho mọi người kể cả chính mình, và lý do là gì.

Uy chức vụ cũng có ranh giới mà người quản lý trực tiếp hay vượt mà không biết: tự ý trừ lương thay cho kỷ luật, giữ giấy tờ tuỳ thân của nhân viên, ép làm thêm giờ ngoài thoả thuận, nhắc nhở bằng lời lẽ xúc phạm. Theo nguyên tắc chung của Bộ luật Lao động, kỷ luật lao động phải theo hình thức và trình tự luật định, và việc phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật bị cấm. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian, nên trước khi xử lý một vụ việc thật, bạn nên tra văn bản hiện hành, hỏi bộ phận nhân sự, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Một thói quen tốt cho người mới lên: mỗi lần định dùng câu "vì anh là quản lý" hay "chị đã quyết rồi", dừng lại năm giây và tự hỏi có cách nào khác không. Thường là có: một lời giải thích, một câu hỏi lại, một lời hứa sẽ xem xét. Để dành uy chức vụ cho những việc thật sự cần, nó sẽ còn nguyên sức nặng khi bạn cần đến.

Câu hỏi thường gặp

Uy tín và uy quyền khác nhau thế nào?

Uy quyền thường dùng để chỉ quyền chính thức gắn với chức vụ, ai ngồi vào vị trí đó cũng có. Uy tín là sự tin cậy và nể trọng mà người khác dành cho bạn qua cách bạn làm việc và cư xử. Người có uy quyền chưa chắc có uy tín, và người không có chức vẫn có thể rất có uy tín trong đội.

Mới lên quản lý chưa có uy tín thì có nên dùng quyền nhiều cho đội nghe không?

Không nên dùng nhiều, nhưng cũng đừng ngại dùng khi cần. Những tuần đầu bạn có thể dựa vào quy trình và quyền được giao cho các việc bắt buộc như an toàn, giờ giấc, tiền quỹ. Với phần còn lại, hãy nghe nhiều, giữ lời từng việc nhỏ và giải thích lý do quyết định, uy con người sẽ dần thay chỗ cho quyền.

Uy tín lãnh đạo có đo được không?

Không có thước đo chính xác, nhưng có dấu hiệu quan sát được: đội có tự chạy khi bạn vắng không, có ai báo sớm sự cố không, người giỏi có xin ý kiến chuyên môn của bạn không, bạn có phải viện tới chức vụ thường xuyên không. Một số công ty dùng khảo sát ẩn danh để hỏi nhân viên về người quản lý trực tiếp.

Người có uy tín thì có cần chức vụ nữa không?

Vẫn cần. Chức vụ cho bạn quyền quyết các việc mà uy tín không đủ: phân bổ ngân sách, duyệt tuyển dụng, ký đề xuất kỷ luật. Uy tín giúp những quyết định đó được đội chấp nhận và làm theo bằng cả lòng. Thiếu một trong hai, việc dẫn dắt đều khó hơn.

Mất uy tín rồi có lấy lại được không?

Lấy lại được nhưng lâu hơn lúc xây. Bước đầu là thừa nhận cụ thể điều mình đã làm sai, không đổ lỗi, rồi giữ đúng những cam kết nhỏ trong nhiều tuần liền để đội thấy sự thay đổi là thật. Danh mục mất uy và lấy lại uy trên trang có bài đi sâu vào từng tình huống.

Uy tín có phụ thuộc vào tuổi hay giới tính của người quản lý không?

Uy tín hình thành từ cách làm việc, không phải từ tuổi hay giới tính. Định kiến có tồn tại ở một số môi trường và có thể khiến người quản lý trẻ hoặc nữ quản lý phải chứng minh lâu hơn lúc đầu, nhưng những yếu tố quyết định vẫn là giữ lời, hiểu việc và công bằng. Đội nhìn vào việc bạn làm mỗi ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138