Khi người đặt luật tự phá luật, đội không nghĩ bạn có ngoại lệ; họ nghĩ luật đó không có thật. Cách giữ uy duy nhất là tự nhận trước khi bị nhắc, áp cho mình đúng hệ quả bạn áp cho người khác, và nếu luật đó không giữ nổi thì sửa luật công khai chứ không giữ nó cho riêng đội.
Bài này dành cho trưởng xưởng đặt luật đội mũ bảo hộ mà mình hay bỏ, quản lý quán cấm dùng điện thoại trong ca mà mình lướt suốt, trưởng nhóm đòi báo cáo đúng hạn mà mình trả lời chậm cả tuần. Phần lớn những vi phạm này nhỏ và có lý do. Chính vì nhỏ nên bạn không thấy, còn đội thì thấy hết.
Vì sao luật bị người đặt luật phá thì đổ nhanh nhất
Một luật trong đội nhỏ sống nhờ hai thứ: lý do của nó và việc mọi người cùng giữ. Khi một nhân viên phá luật, luật chỉ rạn ở một chỗ; người khác vẫn thấy nó còn hiệu lực vì bạn vẫn nhắc. Khi chính bạn phá, luật rạn ở gốc. Đội hiểu ngầm rằng luật là thứ áp từ trên xuống, không phải thứ cả đội cùng đồng ý, và từ đó mỗi lần bạn nhắc người khác, họ nghe thấy chữ "đạo đức giả" dù không ai nói ra.
Điều nguy hiểm là quản lý thường không coi việc mình làm là vi phạm. Bạn bỏ mũ bảo hộ vì chỉ vào xưởng có hai phút, dùng điện thoại vì đang trả lời nhà cung cấp, đến muộn vì vừa họp với cấp trên. Mỗi lý do đều thật. Nhưng đội không thấy lý do, họ chỉ thấy hành vi, và họ cũng có những lý do thật cho lần vi phạm của mình.
Hệ quả không đến ngay. Không ai cãi bạn hôm đó. Nhưng vài tuần sau, khi bạn nhắc một người đi trễ, người đó cúi đầu dạ, còn ánh mắt cả đội nói một điều khác. Đó là lúc luật đã chết, chỉ còn bạn chưa biết.
Những lần phá luật nhỏ mà người dẫn đội hay không tự thấy
Thử soát mình trong hai tuần với danh sách dưới. Mỗi mục là một kiểu hay gặp ở cửa hàng, quán ăn, xưởng nhỏ và văn phòng.
- Đến muộn hoặc về sớm vì có việc riêng, trong khi đội phải xin phép từng lần.
- Dùng điện thoại cho việc riêng trong ca, ngay trước mặt nhân viên vừa bị nhắc chuyện đó.
- Bỏ qua quy trình an toàn "vì mình biết rồi", như không đeo găng, không đội mũ, không khoá máy trước khi sửa.
- Ăn uống, lấy đồ của quán hay cửa hàng mà không ghi sổ như quy định cho nhân viên.
- Không bàn giao trước khi về, trong khi đòi đội bàn giao đầy đủ.
- Xếp lịch nghỉ đẹp cho mình trước khi chia cho đội.
- Trả lời tin nhắn công việc chậm vài ngày, trong khi đòi đội phản hồi trong ngày.
- Nói chuyện riêng của nhân viên này với nhân viên khác, trong khi đặt luật không bàn tán sau lưng.
Nếu bạn đánh dấu từ ba mục trở lên, rất có thể đội đã thấy trước bạn. Không cần hoảng; cần một lần nói thẳng và một thời gian làm đúng.
Tự nhận trước đội: khi nào và nói thế nào
Tự nhận trước khi bị nhắc giúp bạn giữ phần chủ động. Đợi đến lúc có người vặn lại thì bạn đã đứng ở thế phòng thủ.
- Chọn thời điểm bình thường. Đầu buổi giao ca hay họp đầu tuần, không phải ngay sau khi vừa nhắc ai, vì lúc đó nghe như bạn đang tự vệ.
- Nêu đúng hành vi, không vòng vo. Ví dụ: "Anh đặt luật ai vào khu máy cũng phải đội mũ, mà mấy tuần nay anh vào kiểm máy toàn đầu trần. Anh sai."
- Không kể lý do dài. Một câu là đủ nếu cần, còn không thì bỏ. Lý do dài làm lời nhận lỗi biến thành lời bào chữa.
- Nói từ giờ làm gì. "Từ hôm nay anh giữ như mọi người. Ai thấy anh quên thì nhắc anh, anh cảm ơn." Câu mời nhắc lại này là phần quan trọng nhất.
- Làm đúng ngay trong ngày. Đội sẽ nhìn ngay buổi đó. Một lần làm đúng trước mắt họ có sức nặng hơn cả lời nói.
Nếu có người nhắc bạn sau đó, dù bằng giọng hơi đùa, cảm ơn và sửa ngay. Đừng cười trừ cho qua. Mỗi lần bạn chịu bị nhắc là một lần đội thấy luật còn sống.
Mức vi phạm và cách xử lý với chính mình
Không phải vi phạm nào cũng cần một buổi nhận lỗi trước đội. Bảng dưới giúp bạn chọn mức phù hợp, theo đúng nguyên tắc bạn áp cho nhân viên.
| Mức | Ví dụ giả định | Cách xử lý với mình | Điều không nên làm |
|---|---|---|---|
| Nhỏ, một lần | Quên bàn giao một buổi | Tự nhận trong ca, bù ngay việc thiếu | Lờ đi vì nghĩ không ai thấy |
| Nhỏ, lặp lại | Hay dùng điện thoại riêng trong ca | Nhận trước đội, mời đội nhắc, tự ghi lại hai tuần | Đổi luật cho riêng mình mà không nói |
| Liên quan an toàn | Bỏ đồ bảo hộ khi vào khu máy | Nhận ngay, giữ đúng từ hôm đó, báo cấp trên nếu quy định yêu cầu | Coi là chuyện nhỏ vì mình có kinh nghiệm |
| Liên quan tiền, hàng | Lấy đồ của cửa hàng không ghi sổ | Ghi bù, báo chủ hoặc cấp trên, chịu như quy định chung | Tự xử lý ngầm để giữ thể diện |
Nguyên tắc chung: hệ quả bạn áp cho mình không được nhẹ hơn hệ quả bạn sẽ áp cho nhân viên trong cùng tình huống. Nếu nhẹ hơn, đội sẽ thấy, và lần nhận lỗi trở thành một màn trình diễn.
Tự áp luật cho mình: hệ quả phải thấy được
Nhận lỗi bằng lời là bước đầu. Đội cần thấy một hệ quả cụ thể, không cần nặng nề nhưng phải thật. Ví dụ giả định: chị Nhung quản lý một quán cơm văn phòng, đặt luật ai đến muộn quá mười phút thì ở lại dọn bếp cuối ca. Một tuần chị đến muộn hai lần vì đưa con đi khám. Chị không viện lý do đó để miễn; hai hôm ấy chị ở lại dọn bếp như mọi người. Cả đội nhìn thấy, và từ tuần sau gần như không ai đến muộn nữa.
Hệ quả nên giống đúng thứ bạn áp cho nhân viên. Nếu nội quy công ty có hình thức kỷ luật lao động áp cho cả quản lý, bạn cũng chịu theo đó, hoặc báo cấp trên để họ quyết. Một điều cần nhớ: dù với nhân viên hay với chính mình, phạt tiền thay cho kỷ luật lao động là trái nguyên tắc của Bộ luật Lao động. Nếu đội đang có kiểu "đi trễ nộp quỹ", đây là dịp để bỏ và thay bằng cách khác; khi cần chắc về quy định, tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Cũng tránh kiểu tự phạt gây ấn tượng, như tuyên bố trước đội sẽ làm thêm cả tuần không lương. Hệ quả quá nặng khiến lần sau nhân viên vi phạm, bạn khó áp cho họ mức nhẹ hơn mà không bị nói là thiên vị.
Khi nhân viên vặn lại "anh cũng vậy mà"
Sau một thời gian bạn phá luật, gần như chắc sẽ có lúc bạn nhắc ai đó và nhận lại câu "anh cũng vậy mà", có khi trước cả đội. Câu này đau vì nó đúng. Cãi lại hay lấy chức vụ ra để chặn chỉ làm mất uy thêm. Cách giữ được uy là đồng ý với phần đúng rồi tách phần việc đang bàn.
Ví dụ: "Em nói đúng, mấy tuần trước anh cũng không giữ, anh đã nhận và đang giữ lại. Luật này áp cho cả anh lẫn mọi người. Còn hôm nay, em vào khu máy không đội mũ, anh nhắc em như anh mong được nhắc." Câu đó không phủ nhận lỗi của bạn, nhưng cũng không để lỗi của bạn trở thành tấm giấy phép cho người khác.
Nếu chuyện xảy ra trước đội, giữ giọng bình thường, nói ngắn rồi chuyển việc. Sau đó gặp riêng người đã nói câu đó, không phải để trách mà để cảm ơn vì họ đã thẳng, và để nói rõ từ giờ bạn mong họ nhắc bạn theo cách đó khi thấy bạn quên. Một người dám vặn lại sếp là một người đang quan tâm luật có công bằng không; biến họ thành đồng minh tốt hơn nhiều so với biến họ thành đối thủ.
Nếu bạn đã thật sự giữ đúng luật được một thời gian mà vẫn bị vặn lại bằng chuyện cũ, nói một lần rằng chuyện đó đã được nhận và sửa, rồi không nhắc lại nữa.
Luật nào nên sửa thay vì cố giữ
Luật mà chính bạn không giữ nổi vì công việc thật sự đòi hỏi. Nếu bạn phải dùng điện thoại trong ca để nghe nhà cung cấp, có lẽ luật nên là "không dùng điện thoại cho việc riêng trong ca", không phải "không dùng điện thoại". Sửa luật công khai, nói rõ vì sao, áp như nhau cho mọi người cùng hoàn cảnh.
Luật đặt ra khi đang bực một người. Những luật ra đời sau một sự việc cụ thể thường quá rộng hoặc quá nặng. Nếu cả bạn và đội đều thấy khó giữ, đó là dấu hiệu nên xem lại.
Luật không có lý do mà đội hiểu được. Luật chỉ được giữ đều khi mọi người thấy vì sao cần nó. Nếu bạn không giải thích được trong một câu, có thể nó không cần thiết.
Luật an toàn thì không sửa cho nhẹ đi. Đồ bảo hộ, khoá máy, quy định vệ sinh thực phẩm, kiểm tiền cuối ca: những luật này giữ cho người và cửa hàng không gặp rủi ro. Nếu khó giữ, tìm cách làm cho dễ giữ hơn, như để sẵn mũ ở cửa xưởng, chứ không bỏ luật.
Câu hỏi thường gặp
Quản lý có nên được ưu tiên một số ngoại lệ không?
Có những việc khác nhau vì vai trò khác nhau, như quản lý cần nghe điện thoại nhà cung cấp trong ca. Điều cần là ngoại lệ đó được nói rõ, có lý do công việc và áp cho bất kỳ ai ở cùng vai trò. Ngoại lệ ngầm, chỉ dành cho bạn, là thứ làm mất uy.
Có cần nhận lỗi trước đội cho một vi phạm nhỏ không?
Với vi phạm nhỏ một lần, tự nhận trong ca và sửa ngay là đủ. Với vi phạm nhỏ mà lặp lại nhiều lần đội đã thấy, nên nói một lần trước đội, vì đội đã hình thành suy nghĩ rằng luật không áp cho bạn và cần nghe bạn nói ngược lại.
Nhân viên mới chưa thấy mình vi phạm thì có cần nói không?
Nếu luật đã bị bạn làm lỏng, nhân viên mới sẽ nghe kể lại từ người cũ trong vài ngày. Nói một lần với cả đội là đủ, bao gồm người mới. Với họ, đó còn là dịp hiểu rằng luật ở đây áp cho cả người quản lý.
Nếu nội quy công ty không áp hình thức nào cho quản lý thì sao?
Bạn vẫn có thể tự áp cùng hệ quả không mang tính kỷ luật mà bạn dùng với đội, như ở lại bù việc hay bàn giao lại. Nếu vi phạm liên quan an toàn hay tiền hàng, báo cấp trên để họ quyết. Không tự đặt hình thức phạt tiền cho mình hay cho đội.
Sếp của mình cũng hay phá luật của đội thì làm gì?
Nói riêng với sếp về tác động: đội thấy và bắt đầu giữ luật kém hơn. Đề nghị cụ thể một cách giúp sếp dễ giữ, như báo trước khi cần ngoại lệ. Trước đội, giữ luật cho mình và cho đội, đừng bình luận về sếp.
Làm gương có phải là phải làm mọi việc nhân viên làm không?
Không. Làm gương là giữ đúng những luật bạn đặt cho đội và giữ lời bạn nói. Bạn không cần làm thay việc của nhân viên để có uy; bạn cần không có luật nào chỉ dành cho người khác mà không dành cho mình.