Uy của người dẫn đội hiếm khi sụp trong một buổi; nó mỏng dần qua những chuyện nhỏ mà ai cũng thấy trừ chính người quản lý. Nhân viên vẫn chào, vẫn dạ, vẫn có mặt đúng giờ, nhưng việc bạn giao trôi chậm hơn, cuộc họp bạn mở im hơn, còn quyết định thật thì bắt đầu được bàn ở một chỗ khác. Nhận ra sớm thì sửa bằng vài thói quen; nhận ra muộn thì phải đi một quãng dài.
Bài này dành cho trưởng nhóm, trưởng ca, quản lý cửa hàng, chủ quán đang có cảm giác "hình như đội không còn nghe mình như trước" mà chưa gọi được tên. Phần đầu là mười hai tín hiệu chia theo ba nhóm, phần sau là cách tự soát mà không biến thành nghi ngờ cả đội, và việc nên làm trong bảy ngày đầu.
Uy khác sự phục tùng bề ngoài
Trước khi đếm dấu hiệu, cần tách hai thứ hay bị nhập làm một. Phục tùng là nhân viên làm theo vì bạn có quyền xếp ca, chấm công, đề xuất thưởng. Uy là nhân viên làm theo vì tin rằng bạn hiểu việc, giữ lời và đối xử công bằng. Một quản lý có thể còn nguyên quyền mà đã mất gần hết uy; khi đó đội vẫn làm, nhưng chỉ làm phần tối thiểu, và chỉ khi bạn đứng đó.
Vì vậy dấu hiệu mất uy thường không phải là cãi lại. Người dám cãi thẳng đôi khi lại là người còn coi lời bạn có trọng lượng, nên mới thấy đáng để tranh luận. Dấu hiệu đáng lo hơn là sự thờ ơ lịch sự: gật đầu cho xong, không hỏi lại, không phản đối, cũng không làm. Một quán ăn có thể chạy khá êm trong vài tháng với kiểu thờ ơ này, cho đến khi gặp một ngày đông khách hoặc một sự cố, và lúc đó người quản lý mới thấy mình gọi không ai chạy.
Cũng nên nhớ uy có tính tương đối theo từng người. Bạn có thể còn uy với nhân viên mới nhưng đã mất với nhóm lâu năm, còn uy về chuyên môn nhưng mất về sự công bằng. Đọc dấu hiệu theo từng người và từng mặt sẽ giúp bạn sửa đúng chỗ thay vì đổi cả cách làm.
Nhóm tín hiệu thứ nhất: lời nói của bạn nhẹ đi
Việc giao phải nhắc lần hai, lần ba mới xong. Trước đây nói một lần là đủ, giờ phải nhắc qua nhóm chat, rồi nhắc trực tiếp. Nếu chuyện này xảy ra với nhiều người cùng lúc thì vấn đề ít khi nằm ở trí nhớ của họ.
Cuộc họp do bạn mở im lặng bất thường. Bạn hỏi "mọi người thấy sao", cả phòng nhìn xuống. Sự im lặng này khác sự đồng ý: nó thường có nghĩa là nói ra cũng không thay đổi gì, hoặc nói ra thì rắc rối.
Nhân viên hỏi lại người khác điều bạn vừa nói. Bạn vừa dặn cách xếp hàng mới, vài phút sau thấy nhân viên quay sang hỏi một người lâu năm "thế có làm theo không". Lời bạn đang được kiểm chứng qua một người khác trước khi được thực hiện.
Câu đùa về bạn xuất hiện nhiều hơn. Đùa về sếp là chuyện bình thường ở đội thân. Điều đáng để ý là nội dung: đùa về thói quen thì vô hại, còn đùa kiểu "sếp nói thế thôi chứ mai lại khác" là đùa về độ tin của lời bạn.
Nhóm tín hiệu thứ hai: quyết định đi vòng qua bạn
Đội tự thống nhất xong rồi mới báo. Đổi ca, đổi cách làm, chia lại khu vực… nhân viên tự bàn với nhau và chỉ báo bạn khi đã xong. Việc tự chủ là tốt, nhưng nếu họ né bạn ở cả những việc rõ ràng thuộc quyền bạn thì đó là tín hiệu.
Có một "trung tâm" khác trong đội. Một người lâu năm hay một nhân viên giỏi trở thành nơi mọi người hỏi ý trước. Bản thân người đó chưa chắc có ý tranh giành; đội chỉ đi tìm chỗ mà họ thấy chắc chắn hơn.
Nhân viên lên thẳng cấp trên của bạn. Xin nghỉ, phàn nàn, đề xuất đều đi thẳng lên chủ hoặc giám đốc, bỏ qua bạn. Một lần là chuyện cá biệt; lặp lại ở vài người là đội đã kết luận bạn không giải quyết được.
Tin tức đến tai bạn sau cùng. Người sắp nghỉ, khách quen phàn nàn, máy móc trục trặc — bạn biết sau cả nhân viên mới vào. Thông tin chảy theo hướng người ta tin là có ích, và bạn đang nằm ngoài dòng chảy đó.
Nhóm tín hiệu thứ ba: chuẩn mực lỏng dần
Quy định nhỏ bị bỏ mà không ai giấu. Đi trễ năm phút, dùng điện thoại lúc đông khách, quên bàn giao — trước đây nhân viên còn ngại, giờ làm công khai trước mặt bạn. Khi vi phạm không còn cần che giấu, nghĩa là người ta không còn nghĩ bạn sẽ làm gì.
Người giỏi bắt đầu xin chuyển hoặc chán. Nhân viên giỏi thường là người nhạy với sự thiếu công bằng và thiếu hướng đi. Họ rời đi hoặc thu mình lại trước, rồi những người còn lại mới theo.
Lời khen của bạn không làm ai vui. Bạn khen, người được khen cười gượng hoặc thờ ơ. Lời khen chỉ có giá khi người khen được tôn trọng; khi nó mất giá, thường là lời phê bình cũng đã mất giá từ trước.
Bạn bắt đầu tránh nói chuyện khó. Tín hiệu cuối cùng nằm ở chính bạn: ngại nhắc người hay đi trễ, ngại từ chối đề nghị vô lý, để chuyện trôi cho êm. Đây vừa là hậu quả vừa là nguyên nhân khiến uy mỏng thêm.
Phân biệt mất uy với những chuyện trông giống
Không phải cứ đội trầm xuống là bạn mất uy. Có những giai đoạn cả đội mệt, công ty có biến động, hay một nhân viên có chuyện riêng. Bảng dưới giúp tách các trường hợp hay nhầm.
| Điều bạn thấy | Có thể là mất uy khi | Có thể là chuyện khác khi |
|---|---|---|
| Cả đội im lặng trong họp | Họ vẫn nói nhiều ở chỗ khác, chỉ im khi có bạn | Cả công ty đang có tin cắt giảm, mọi người đều dè dặt |
| Việc giao trễ hạn | Trễ ở nhiều người, với việc vốn dễ, kèm lời biện hộ qua loa | Khối lượng thật sự tăng, mùa cao điểm, thiếu người |
| Nhân viên lên thẳng cấp trên | Lặp lại, kể cả việc bạn giải quyết được | Việc vượt quyền bạn, hoặc liên quan chính bạn |
| Người giỏi xin nghỉ | Nói rõ lý do là cách quản lý, hoặc nhiều người nghỉ liền nhau | Lý do gia đình, học tiếp, cơ hội lớn hơn rõ ràng |
| Câu đùa về bạn | Đùa về việc bạn không giữ lời, không công bằng | Đùa về thói quen, giọng nói, kiểu ăn mặc — trong không khí thân |
Cách kiểm đơn giản nhất là hỏi: nếu thay bạn bằng một người quản lý khác mà mọi người tôn trọng, chuyện này có còn xảy ra không. Nếu câu trả lời là "chắc không", thì phần lớn vấn đề nằm ở uy.
Tự soát trong một tuần mà không nghi ngờ cả đội
Mục tiêu của việc tự soát là tìm sự thật, không phải tìm người có lỗi. Làm âm thầm, ghi chép ngắn, không tra hỏi ai.
- Ghi lại mỗi việc bạn giao trong tuần: giao cho ai, nói thế nào, hạn khi nào, xong lúc nào. Cuối tuần nhìn lại tỉ lệ việc phải nhắc.
- Đếm lời hứa của chính bạn với đội trong ba tháng gần đây: hứa xin thêm người, hứa đổi ca, hứa xem lại lương thưởng. Bao nhiêu cái đã làm, bao nhiêu cái im lặng bỏ qua.
- Nhìn lại ba lần gần nhất bạn xử lý vi phạm: có ai được nhẹ tay hơn người khác không, và đội có biết điều đó không.
- Hỏi một người ngoài đội mà bạn tin, chẳng hạn một quản lý ngang cấp hay người từng làm cùng: "Anh chị thấy đội em nhìn em thế nào?". Người ngoài thường nói thẳng hơn người trong.
- Gặp riêng hai hoặc ba nhân viên, hỏi câu mở: "Dạo này có việc gì làm em thấy vướng mà chưa nói được với chị không?". Nghe hết, không giải thích, không phản bác ngay.
Cuối tuần, viết ra hai hoặc ba chuyện cụ thể bạn tin là đã làm hao uy. Một danh sách cụ thể như "hứa xin thêm người từ tháng trước mà chưa báo lại" có ích hơn nhiều so với kết luận chung "mình hiền quá".
Bảy ngày đầu sau khi nhận ra: làm gì trước
Phản ứng sai phổ biến nhất khi thấy mình mất uy là đổi tính đột ngột: hôm qua dễ dãi, hôm nay nghiêm khắc, ban hành một loạt quy định mới, nói nặng hơn, kiểm soát chặt hơn. Đội nhìn vào sẽ hiểu đó là phản ứng của người đang hoảng, và uy càng mỏng. Uy hồi lại bằng sự nhất quán, không bằng một cú lật bàn.
Việc nên làm trước là trả nợ lời hứa. Chọn những lời hứa còn treo, cái nào làm được thì làm ngay và báo lại; cái nào không làm được thì nói thật với người liên quan: "Chuyện xin thêm người tháng trước, chị đã đề xuất nhưng chưa được duyệt, chị nhận là đã không báo lại cho mọi người sớm". Một câu nhận như vậy lấy lại được nhiều hơn mười câu động viên.
Việc thứ hai là chọn một chuẩn mực nhỏ mà bạn sẽ giữ tuyệt đối từ hôm nay, ví dụ giờ bàn giao ca hoặc việc dọn khu vực trước khi về. Nói rõ một lần, áp dụng với tất cả, kể cả người thân thiết nhất. Một chuẩn mực được giữ thật cho đội thấy lời bạn lại có trọng lượng.
Việc thứ ba là dừng tránh những cuộc nói chuyện khó đang nợ. Không cần giải quyết hết trong một tuần, nhưng mỗi tuần nên có ít nhất một cuộc. Các bài khác trong chuyên mục này đi sâu vào từng tình huống: sau khi lỡ quát nhân viên, khi đội biết mình nói không làm, khi bị cấp trên làm bẽ mặt, và lộ trình lấy lại niềm tin dài hơi.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên cãi lại có phải là dấu hiệu mất uy không?
Không hẳn. Người cãi thẳng với lý lẽ thường vẫn coi lời bạn đáng để tranh luận. Đáng lo hơn là cãi kèm thái độ coi thường trước mặt người khác, hoặc ngược lại là sự im lặng thờ ơ: gật cho xong rồi không làm. Hãy nhìn nội dung và bối cảnh của lời cãi, không chỉ việc họ cãi.
Mất uy với một người có cần xử lý như mất uy với cả đội không?
Không. Mất uy với một người, nhất là người có ảnh hưởng, nên xử lý bằng cuộc nói chuyện riêng và cách làm việc riêng với người đó. Chỉ khi tín hiệu xuất hiện ở nhiều người cùng lúc mới cần nhìn lại cách quản lý chung. Gom hết vào một kết luận lớn dễ khiến bạn đổi cách làm với cả những người vẫn đang tin mình.
Có nên hỏi thẳng cả đội xem họ còn tôn trọng mình không?
Hỏi thẳng trước cả đội thường không ra sự thật, vì ít ai dám nói. Cách tốt hơn là gặp riêng từng người với câu hỏi cụ thể về công việc, hoặc dùng một phiếu góp ý ẩn danh ngắn với câu hỏi về việc giao việc, giữ lời, công bằng. Hỏi xong phải cho đội thấy bạn đã đổi điều gì.
Mất uy rồi thì bao lâu mới lấy lại được?
Không có con số chung. Nếu nguyên nhân là vài lời hứa bỏ quên, vài tuần giữ lời đều đặn có thể đủ. Nếu nguyên nhân là chuyện nặng như đối xử bất công kéo dài hay một lần làm nhục nhân viên, thường cần vài tháng nhất quán. Điều chắc chắn là đổi tính đột ngột làm quãng đường dài thêm.
Khi nào nên báo với cấp trên rằng mình đang gặp khó với đội?
Nên báo sớm, trước khi cấp trên nghe từ người khác. Trình bày theo hướng đã nhận ra vấn đề gì, đã tự soát thấy nguyên nhân nào, và định làm gì trong một tháng tới. Cấp trên thường đánh giá cao người tự nhìn ra và có kế hoạch hơn người giấu đến khi đội vỡ.
Căng thẳng vì cảm giác mất uy kéo dài thì nên làm gì?
Cảm giác chông chênh khi đội không nghe mình là chuyện nhiều quản lý trải qua. Nếu nó kéo dài hàng tuần, ảnh hưởng giấc ngủ, ăn uống hay khiến bạn sợ đi làm, nên nói chuyện với người thân tin cậy và tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được hỗ trợ, thay vì tự chịu một mình.