Nghiêm không phải là nguồn của uy; nghiêm chỉ có tác dụng khi đặt lên một nền đã có sẵn: đội tin bạn, thấy bạn hiểu việc, thấy bạn công bằng. Không có nền đó, sự nghiêm khắc bị đọc thành khó tính, hách dịch, hoặc thiếu tự tin. Có nền đó, một lời nhắc nhẹ cũng đủ để đội chỉnh lại.
Câu "phải nghiêm mới có uy" vẫn được truyền miệng như kinh nghiệm cho người mới lên làm quản lý. Câu này không sai hoàn toàn, nhưng thường bị hiểu theo những cách khiến người mới tự làm khó mình. Bài dưới đây gỡ bảy hiểu lầm hay gặp nhất, rồi chỉ ra nghiêm đúng nghĩa là gì và những việc nào bắt buộc phải nghiêm.
Vì sao câu "phải nghiêm mới có uy" phổ biến như vậy
Câu này có gốc từ trải nghiệm thật. Ai cũng từng gặp một người quản lý dễ dãi tới mức đội coi nhẹ: đi trễ không sao, làm ẩu không sao, hẹn rồi lỡ cũng không sao. Rồi đội rối, việc trễ, khách phàn nàn, và người quản lý ấy bị cấp trên gọi lên. Từ đó người ta rút ra bài học: phải nghiêm vào.
Vấn đề là bài học bị rút ra quá rộng. Cái hỏng ở người quản lý dễ dãi không phải là họ cười nhiều hay thân thiện, mà là họ không giữ chuẩn và không có hậu quả rõ ràng khi chuẩn bị vi phạm. Người mới lên nghe lời khuyên "phải nghiêm" thường sửa nhầm chỗ: bớt cười, bớt nói chuyện, giữ mặt lạnh, trong khi vẫn chưa đặt ra chuẩn rõ ràng nào.
Ngoài ra, sự nghiêm khắc của những người quản lý có uy mà ta từng gặp thường là thứ nhìn thấy được, còn nền móng phía dưới nó thì không: những năm làm việc giỏi, những lần giữ lời, những lần bênh đội. Người mới chỉ bắt chước được lớp vỏ, còn phần nền thì phải tự xây.
Bốn hiểu lầm về thái độ
Hiểu lầm 1: Nghiêm là ít cười, ít nói chuyện. Gương mặt lạnh không tạo ra uy, chỉ tạo ra khoảng cách. Đội không biết bạn đang nghĩ gì, nên càng khó đoán bạn sẽ phản ứng thế nào. Một người quản lý cười chào đội mỗi sáng nhưng giữ chuẩn rõ ràng vẫn có uy hơn người cau có mà chuẩn lúc này lúc khác.
Hiểu lầm 2: Nghiêm là không bao giờ nhận sai. Nhiều người sợ rằng nhận sai trước đội là mất uy. Thực tế, đội thường đã biết bạn sai trước khi bạn nhận. Không nhận chỉ khiến họ kết luận rằng bạn không thành thật, hoặc không thấy được lỗi của mình. Nhận sai cụ thể, nói cách sửa, rồi đi tiếp, thường giúp uy dày thêm.
Hiểu lầm 3: Nghiêm là ra oai phủ đầu ngay tuần đầu. Phạt nặng một lỗi nhỏ, đổi hàng loạt quy định ngay khi vừa nhận đội, để "cho biết tay". Đội không thấy sức mạnh, chỉ thấy một người chưa hiểu tình hình đã vội phán. Phản ứng thường gặp là đội đoàn kết lại với nhau để chống người mới.
Hiểu lầm 4: Nghiêm là giữ khoảng cách tuyệt đối. Không chia sẻ thông tin, không hỏi han hoàn cảnh, không ngồi ăn cùng đội lần nào. Có ranh giới là cần, nhưng ranh giới khác với bức tường. Đội không đi theo người họ không hiểu chút nào.
Ba hiểu lầm về cách làm việc
Hiểu lầm 5: Nghiêm là kiểm soát mọi chi tiết. Đứng sau lưng từng người, sửa từng thao tác, đòi báo cáo từng giờ. Đây là quản lý vi mô, và nó gửi đi thông điệp rằng bạn không tin đội. Nghiêm đúng nghĩa là rõ về kết quả cần đạt và chuẩn không được vượt qua, còn cách làm thì để người làm chủ động trong phạm vi đó.
Hiểu lầm 6: Nghiêm là không bao giờ đổi quyết định. Giữ quyết định bằng mọi giá để không bị coi là dao động. Nhưng khi thông tin mới cho thấy quyết định sai, cố giữ chỉ làm thiệt hại lớn thêm. Đổi quyết định có lý do, nói rõ vì sao, khác hẳn với dao động theo người nói cuối cùng.
Hiểu lầm 7: Nghiêm là không được tỏ ra không biết. Không dám hỏi đội, không dám nói "chỗ này anh chưa rõ". Kết quả là ra quyết định trên hiểu biết nửa vời, và người làm lâu năm nhìn thấy ngay. Người có uy dám nói mình chưa biết, rồi đi tìm hiểu, rồi quay lại với câu trả lời.
Nghiêm khắc khác hà khắc ở đâu
Hai từ này hay bị dùng lẫn, nhưng tác động lên đội khác nhau rất xa. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau trên những điểm cụ thể.
| Điểm so sánh | Nghiêm khắc | Hà khắc |
|---|---|---|
| Đối tượng | Nghiêm với chuẩn công việc | Gay gắt với con người |
| Chuẩn | Rõ, nói trước, ít mà chắc | Mơ hồ, thay đổi theo tâm trạng |
| Khi vi phạm | Hậu quả theo quy định, như nhau cho mọi người | Hậu quả tuỳ người, tuỳ hôm |
| Lời nói | Thẳng, ngắn, về việc | Nặng nề, mỉa mai, gán nhãn |
| Với chính mình | Áp chuẩn cho mình trước | Đặt mình ngoài chuẩn |
| Đội cảm nhận | Biết rõ phải làm gì, yên tâm | Căng thẳng, đoán ý, giấu lỗi |
Nói gọn: nghiêm khắc là cứng ở chuẩn, mềm ở người. Hà khắc là cứng ở người, lỏng ở chuẩn. Người mới lên quản lý hay vô tình rơi vào cột phải khi cố tỏ ra nghiêm mà chưa đặt chuẩn rõ.
Một cách tự kiểm đơn giản: nhớ lại ba lần gần nhất bạn nhắc nhở ai đó. Bạn có nói được chuẩn nào đã bị vượt không, hay chỉ nói được rằng mình bực? Nếu chỉ nói được rằng mình bực, lần nhắc đó nghiêng về phía hà khắc, dù lời lẽ có nhẹ nhàng tới đâu. Nếu nói được chuẩn, lý do và cách sửa, đó là nghiêm khắc đúng nghĩa, dù giọng có thẳng.
Những việc bắt buộc phải nghiêm tuyệt đối
Không phải mọi thứ đều nên linh hoạt. Có những vùng mà sự dễ dãi gây hại thật cho người, cho khách hoặc cho tài sản. Ở những vùng này, bạn không thương lượng, và đội cần biết điều đó từ ngày đầu.
- An toàn lao động: đồ bảo hộ, quy trình vận hành máy, lối thoát hiểm, xử lý hoá chất. Một lần cho qua có thể là tai nạn không sửa được.
- Vệ sinh thực phẩm ở quán ăn, tiệm bánh: rửa tay, bảo quản lạnh, hạn dùng nguyên liệu.
- Tiền và hàng: quy trình thu tiền, kiểm quỹ cuối ca, xuất nhập kho.
- Cách đối xử với khách và với nhau: không xúc phạm, không quấy rối, không phân biệt đối xử.
- Bảo mật thông tin khách hàng và thông tin nội bộ mà công ty yêu cầu giữ kín.
Ở những vùng này, khi có vi phạm nghiêm trọng, việc xử lý phải theo nội quy lao động và trình tự kỷ luật mà pháp luật quy định, không phải theo cảm xúc của người quản lý. Nguyên tắc chung là không dùng phạt tiền hay cắt lương thay cho kỷ luật. Khi gặp vụ việc cụ thể, bạn nên tra văn bản hiện hành, làm việc với bộ phận nhân sự hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Ngoài những vùng này, phần lớn việc hằng ngày cho phép bạn linh hoạt hơn nhiều.
Thay mặt lạnh bằng chuẩn rõ: bắt đầu thế nào
Nếu bạn đã lỡ đi theo hướng "giữ mặt lạnh" một thời gian và thấy đội càng xa cách, việc chuyển hướng không cần một tuyên bố lớn. Bước đầu là ngồi viết ra ba đến năm chuẩn mà bạn thật sự cần đội giữ, chọn những chuẩn ảnh hưởng nhiều nhất tới khách và tới đồng nghiệp: đúng giờ nhận ca, bàn giao quầy đủ, không để khách chờ quá lâu mà không ai hỏi han. Những chuẩn ít quan trọng hơn có thể tạm để lại.
Bước thứ hai là nói các chuẩn đó với đội trong một buổi giao ban, kèm lý do của từng chuẩn và cách bạn sẽ nhắc khi có người vượt: lần đầu nhắc riêng, lần lặp lại thì ghi nhận và trao đổi kỹ hơn, vi phạm nghiêm trọng thì xử lý theo nội quy. Khi đội biết trước luật chơi, sự nghiêm của bạn trở thành thứ dự đoán được, và thứ dự đoán được thì ít gây sợ.
Bước thứ ba là thả lỏng ở mọi chỗ còn lại: chào hỏi, hỏi thăm, cười khi có chuyện vui, cho đội chủ động cách làm trong phạm vi chuẩn. Một câu mẫu để mở đầu: "Từ tuần này anh chỉ giữ chặt năm điều, ngoài năm điều đó các em cứ làm theo cách quen tay, có gì vướng thì nói anh." Đội sẽ thử bạn vài lần trong những tuần đầu. Giữ đúng cách đã nói, sự nghiêm sẽ tự có trọng lượng mà không cần nét mặt nào đi kèm.
Ví dụ giả định: hai trưởng ca, hai cách hiểu chữ nghiêm
Hai người cùng được lên trưởng ca ở hai chi nhánh của một chuỗi trà sữa tại Thành phố Hồ Chí Minh. Người thứ nhất quyết định "phải nghiêm": tuần đầu không cười với ai, nhắc lỗi trước mặt khách, đổi lịch nghỉ của cả đội mà không hỏi ý. Người thứ hai dành tuần đầu làm cùng đội ở mọi vị trí, ghi lại ba chuẩn mà ca hay vi phạm nhất, rồi đầu tuần thứ hai nói rõ ba chuẩn đó với cả đội, kèm cách nhắc nếu ai vượt.
Sau một tháng, chi nhánh thứ nhất có hai người xin nghỉ và những người còn lại làm đúng phần tối thiểu. Chi nhánh thứ hai vẫn còn người đi trễ, nhưng mỗi lần như vậy đều được nhắc riêng theo đúng cách đã nói, và số lần giảm dần. Người thứ hai không hề dễ dãi hơn, thậm chí còn chặt hơn ở ba chuẩn đã chọn. Khác biệt là sự nghiêm được đặt vào chuẩn chứ không đặt vào nét mặt.
Ví dụ này không có nghĩa người thứ nhất là người xấu. Có thể họ chỉ làm theo lời khuyên nghe được từ trước. Nhưng nó cho thấy cùng một lời khuyên có thể dẫn tới hai kết quả rất khác, tuỳ cách hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Quản lý mới có nên tỏ ra nghiêm khắc ngay từ đầu không?
Nên rõ ràng ngay từ đầu về một vài chuẩn quan trọng như an toàn, giờ giấc, tiền quỹ, nhưng không cần tỏ ra lạnh lùng hay ra oai. Tuần đầu nên dành để quan sát và hiểu đội. Sự nghiêm khắc có tác dụng nhất khi đội đã thấy bạn hiểu tình hình và áp chuẩn công bằng.
Sếp thân thiện có bị nhân viên coi thường không?
Thân thiện tự nó không gây coi thường. Thứ gây coi thường là thiếu chuẩn rõ ràng và không có hậu quả khi chuẩn bị vi phạm. Một người quản lý vui vẻ nhưng nhắc lỗi đều đặn và công bằng vẫn được tôn trọng. Thân thiện cộng với dễ dãi mới là công thức dễ mất uy.
Làm sao để nghiêm khắc mà không bị ghét?
Nghiêm với chuẩn công việc chứ không gay gắt với con người. Nói chuẩn trước, nhắc riêng, nói về việc chứ không gán nhãn người, áp như nhau với mọi người kể cả chính mình. Ghi nhận khi đội làm đúng để mỗi lần bạn xuất hiện không chỉ gắn với việc nhắc lỗi.
Nhận sai trước nhân viên có làm mất uy không?
Thường là không, nếu bạn nhận sai cụ thể, nói cách sửa và không đổ lỗi. Đội thường đã biết lỗi trước khi bạn nhận, nên việc nhận cho thấy bạn thành thật và nhìn được lỗi của mình. Cố không nhận mới là điều làm uy mỏng đi theo thời gian.
Ra oai phủ đầu với đội cũ khi mới về có hiệu quả không?
Thường không. Đội cũ có nếp làm việc và mối quan hệ riêng, phạt nặng hay đổi hàng loạt quy định khi chưa hiểu tình hình dễ khiến họ đoàn kết lại để phản ứng. Cách bền hơn là quan sát, nghe, chọn vài thay đổi thật cần, giải thích lý do rồi mới làm.
Có những việc nào người quản lý tuyệt đối không được linh động?
An toàn lao động, vệ sinh thực phẩm, tiền và hàng hoá, cách đối xử với khách và đồng nghiệp, bảo mật thông tin. Ở những vùng này, sự dễ dãi gây hại thật. Vi phạm nghiêm trọng cần xử lý theo nội quy và trình tự kỷ luật lao động, không theo cảm xúc.