Khi nhân viên vâng dạ nhưng không làm, việc đầu tiên là tìm xem họ không làm vì không đồng ý, không hiểu, không đủ sức hay đang thử bạn, rồi xử lý đúng nguyên nhân đó bằng một cuộc nói chuyện thẳng. Nhắc lại lần thứ ba, thứ tư bằng giọng gắt hơn chỉ dạy cho cả đội rằng lời của bạn có thể lờ đi vài lần mà không sao.
Kiểu chống đối này khó chịu hơn cãi lại vì nó không để lại dấu vết gì rõ ràng. Không ai nói "không", cuộc họp kết thúc êm, chỉ đến hạn thì việc chưa có, hoặc có một bản làm qua loa kèm một lý do nghe được. Bài này giúp trưởng nhóm, quản lý cửa hàng, trưởng ca phân biệt bốn nguyên nhân, chốt việc sao cho không còn chỗ lửng lơ, và biết lúc nào phải gọi tên hành vi.
Nhận ra kiểu "dạ" không có nghĩa là làm
Chống đối ngầm hiếm khi lộ trong một lần. Nó hiện ra thành một mẫu lặp lại, và chỉ thấy được khi bạn chịu nhìn lại vài tuần. Những biểu hiện hay gặp:
- Đồng ý rất nhanh, không hỏi một câu nào, kể cả với việc mới và khó.
- Đến hạn thì việc "đang làm", nhưng không nói được đã xong tới đâu.
- Làm đúng chữ nhưng sai ý: bạn dặn gọi khách, họ gọi một lần rồi ghi "không nghe máy".
- Việc bạn giao thì chậm, việc họ tự chọn thì nhanh và kỹ.
- Quy trình mới được áp dụng vài ngày đầu, khi bạn có mặt, rồi lặng lẽ quay về cách cũ.
- Trong họp không góp ý gì, sau họp lại bàn với đồng nghiệp rằng cách làm này không ổn.
- Mỗi lần trễ đều có một lý do riêng, không lý do nào sai, nhưng cộng lại thì việc của bạn luôn đứng cuối.
Một hai lần thì chưa nói được gì, ai cũng có tuần bận. Bạn chỉ cần lưu ý khi ba bốn dấu hiệu trên cùng xuất hiện ở một người, và chủ yếu với việc do bạn giao. Đó là lúc ghi lại vài sự việc cụ thể, có ngày, có việc, để cuộc nói chuyện sau này dựa vào việc chứ không dựa vào cảm giác.
Bốn nguyên nhân đằng sau câu "dạ" và cách xử lý
Cùng một biểu hiện nhưng nguyên nhân khác nhau thì cách gỡ khác hẳn nhau. Đoán sai nguyên nhân là lý do phổ biến khiến quản lý càng nhắc càng mất uy.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu nhận ra | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Không đồng ý nhưng không dám nói | Im lặng trong họp, góp ý sau lưng, làm theo cách cũ | Mở chỗ phản biện trước khi chốt, hỏi riêng ý kiến |
| Không hiểu rõ việc | Làm sai ý, hỏi đồng nghiệp chứ không hỏi bạn | Giao lại cho rõ, nhờ họ nhắc lại bằng lời của họ |
| Quá tải hoặc thiếu công cụ | Trễ đều mọi việc, không riêng việc của bạn | Xếp lại ưu tiên, bỏ bớt việc, cấp đủ điều kiện |
| Thử xem lời bạn nặng tới đâu | Chỉ lờ việc của bạn, làm tốt việc của người khác | Nói chuyện thẳng, gọi tên hành vi, có hệ quả rõ |
Ba nguyên nhân đầu là lỗi của cách giao việc nhiều hơn lỗi của người nhận. Chỉ nguyên nhân thứ tư mới là chuyện uy theo nghĩa hẹp. Vì vậy, trước khi kết luận ai đó đang thách thức mình, đi qua ba câu hỏi: họ có cơ hội nói "không đồng ý" chưa, họ có hiểu đúng việc chưa, và họ có đủ thời gian và đồ nghề không. Trả lời xong ba câu đó, phần còn lại mới là chống đối thật.
Chốt việc sao cho không còn chỗ lửng lơ
Phần lớn câu "dạ" vô nghĩa sinh ra từ những cuộc giao việc kết thúc bằng "mọi người rõ chưa" và một tràng gật đầu. Đổi cách kết thúc cuộc giao việc là cách rẻ nhất để giảm chống đối ngầm.
- Hỏi phản đối trước khi hỏi đồng ý. "Cách này có chỗ nào mọi người thấy không ổn không? Nói bây giờ thì mình sửa được." Đợi vài giây, đừng lấp khoảng im lặng.
- Gọi tên người nhận việc. Không để việc thuộc về "cả nhóm". Mỗi việc một cái tên.
- Nhờ người nhận nhắc lại bằng lời của họ. "Em nói lại giúp chị: em sẽ làm gì, xong lúc nào?" Câu nhắc lại cho thấy ngay chỗ hiểu lệch.
- Chốt mốc kiểm giữa chừng. Với việc dài hơn ba ngày, hẹn một mốc báo tiến độ ngắn, có giờ cụ thể.
- Ghi lại và gửi. Một tin nhắn ngắn sau buổi họp: ai, việc gì, hạn nào. Không ai còn nói được là không nhớ.
- Đến mốc thì hỏi đúng mốc. Không hỏi sớm hơn, không quên hỏi. Sự đều đặn này nặng ký hơn mọi lời nhắc gắt.
Chuỗi bước này không nhằm bắt lỗi ai. Nó làm cho việc không làm trở nên thấy được, với cả người nhận việc lẫn bạn. Khi mọi việc đều có tên, có hạn, có mốc, người đang lờ việc sẽ hoặc bắt đầu làm, hoặc phải nói ra lý do thật.
Cuộc nói chuyện thẳng: gọi tên hành vi, không đoán bụng
Khi đã có ba bốn sự việc cụ thể và bạn đã loại trừ chuyện không hiểu hay quá tải, đến lúc nói chuyện riêng. Chọn chỗ kín, lúc không vội, và đi vào việc ngay, không vòng vo hỏi thăm quá lâu khiến người kia thấy bị gài.
Mở bằng sự việc: "Hai tuần qua có ba việc chị giao, em đều nhận trong họp, đến hạn thì chưa xong: bảng kiểm kho thứ Hai, danh sách gọi lại khách hôm thứ Tư, và việc sắp lại kệ. Chị muốn hiểu chuyện gì đang xảy ra." Câu này không có chữ nào về thái độ hay tính cách. Nó chỉ đặt các sự việc cạnh nhau để người kia thấy mẫu lặp.
Rồi hỏi thẳng và đợi: "Có phải em không đồng ý với cách làm, hay có chuyện gì khác?" Nhiều người sẽ nói ra ngay, vì cuối cùng cũng có người hỏi. Câu trả lời có khi là bất ngờ: họ nghĩ việc đó vô ích, họ thấy mình bị giao toàn việc lặt vặt, họ đang có chuyện nhà.
Nếu họ vẫn chỉ "dạ, em sẽ cố", bạn chốt lại bằng thỏa thuận cụ thể: "Từ tuần này, việc nào em thấy không làm kịp hoặc không đồng ý thì nói với chị trước hạn ít nhất một ngày. Nhận rồi im lặng là điều chị không chấp nhận nữa." Câu cuối nói bằng giọng bình thường, không cần nhấn. Sức nặng của nó đến từ việc bạn giữ đúng lời ở lần sau.
Những phản xạ làm chống đối ngầm nặng thêm
Tự làm thay cho xong. Nhanh hơn trong một ngày, nhưng người kia học được rằng chỉ cần chờ đủ lâu là việc sẽ quay về tay sếp. Cả đội cũng học theo.
Nhắc trong nhóm chung, nói bóng gió. Câu "có người nhận việc mà không làm" trước cả đội làm người được nhắc bẽ mặt mà không biết phải sửa gì, còn người không liên quan thấy bị vơ vào.
Chuyển việc sang người ngoan hơn. Người làm tốt bị dồn việc, người lờ việc được nhẹ. Đây là con đường nhanh nhất để mất người giỏi.
Lập nhóm giám sát, đòi báo cáo từng giờ. Soi chặt cả đội vì một người chỉ tạo thêm oán. Theo dõi sát chỉ áp cho đúng việc đang trễ, trong thời gian ngắn, và nói rõ khi nào thôi.
Giận dỗi, lạnh nhạt. Không giao việc gì nữa, không nói chuyện, chờ người kia tự hiểu. Kiểu trừng phạt im lặng này chính là chống đối ngầm từ phía quản lý.
Đổi luật giữa chừng cho dễ quản. Thấy một người hay lờ việc, quản lý thêm hàng loạt quy định mới cho cả đội: báo cáo cuối ngày, xin phép từng việc nhỏ. Người chăm chỉ thấy mình bị phạt oan, còn người lờ việc vẫn tìm ra kẽ hở.
Khi chống đối ngầm đến từ cả nhóm chứ không phải một người
Có lúc bạn nhận ra không phải một người mà cả nhóm cùng gật đầu rồi không làm. Quy trình mới được thông qua trong họp, một tuần sau không ai theo. Trường hợp này gần như không bao giờ là cả nhóm cùng thách thức bạn. Thường thì quyết định đó có vấn đề mà không ai dám nói, hoặc nhóm chưa tin rằng bạn sẽ giữ nó lâu.
Cách gỡ là đưa quyết định quay lại bàn một lần nữa, lần này mở thật. "Quy trình mới tuần trước gần như không ai làm theo. Chị nghĩ có lý do, và chị muốn nghe. Chỗ nào vướng?" Ghi lại từng điểm, sửa những điểm hợp lý ngay trong buổi đó, rồi chốt lại phiên bản mới với từng người nhận phần của mình.
Sau đó là phần quan trọng nhất: giữ. Ba tuần đầu sau khi chốt lại, bạn kiểm đúng hẹn, nhắc từng trường hợp không làm theo, và khen cụ thể người làm đúng. Nhóm đang quan sát xem lần này bạn có buông như những quyết định trước không.
Nếu sau khi đã sửa và giữ mà vẫn có một hai người kéo cả nhóm về cách cũ, lúc đó mới quay lại cách xử lý từng người như phần trên.
Khi đã nói rõ mà vẫn không đổi
Nếu sau cuộc nói chuyện thẳng, người đó vẫn tiếp tục nhận việc rồi không làm, chuyện không còn là hiểu lầm hay cách giao việc. Đó là không hoàn thành nhiệm vụ được giao, và bạn chuyển sang con đường của nội quy: nhắc bằng văn bản, ghi chép từng sự việc có ngày giờ, báo cấp trên hoặc bộ phận nhân sự.
Theo nguyên lý của Bộ luật Lao động hiện hành, xử lý kỷ luật phải dựa vào hành vi đã được ghi trong nội quy lao động của nơi làm việc, phải chứng minh được lỗi, có sự tham gia của tổ chức đại diện người lao động nếu có, cho người lao động trình bày và lập biên bản. Không được trừ lương hay phạt tiền thay cho kỷ luật. Bạn cần tra văn bản đang có hiệu lực và nội quy công ty, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi bước vào quy trình.
Trong lúc đó, giữ nguyên cách đối xử bình thường. Vẫn chào hỏi, vẫn giao việc theo đúng vai, vẫn khen khi họ làm tốt. Đội sẽ nhìn thấy rằng bạn xử lý một hành vi, không trả thù một con người. Chính sự bình thản đó là thứ giữ uy, chứ không phải độ nặng của hình thức xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nhân viên không làm vì phản đối hay vì quá tải?
Nhìn xem họ trễ mọi việc hay chỉ trễ việc của bạn. Quá tải làm chậm đều mọi thứ và người đó thường than mệt, xin lùi hạn. Phản đối thì việc khác vẫn trôi, riêng việc bạn giao bị bỏ lửng mà không ai báo trước.
Có nên giao việc bằng tin nhắn thay vì nói miệng cho chắc?
Nên dùng cả hai. Nói miệng để giải thích lý do và nghe phản hồi, tin nhắn để chốt người, việc và hạn. Chỉ nhắn mà không nói thì dễ bị hiểu là ra lệnh lạnh lùng, chỉ nói mà không nhắn thì sau dễ cãi nhau chuyện nhớ sai.
Nhân viên lớn tuổi hơn mình dạ vâng rồi không làm thì nói thế nào?
Vẫn dùng sự việc cụ thể, chỉ đổi xưng hô cho đúng lễ. Ví dụ: "Anh ơi, ba việc em nhờ tuần qua đều chưa xong, em muốn hỏi anh có thấy cách làm này chưa ổn không." Lễ phép trong lời nói không làm giảm sức nặng của sự việc.
Bao lâu thì nên chuyển từ nói chuyện sang xử lý theo nội quy?
Không có con số chung, nhưng hợp lý là sau ít nhất một cuộc nói chuyện thẳng có thỏa thuận rõ, và thêm vài lần vi phạm sau đó có ghi chép. Bỏ qua bước nói chuyện để vào thẳng kỷ luật khiến đội thấy bạn nặng tay và người kia có lý do để phản đối.
Nhân viên nói thẳng là không đồng ý trong họp thì có mất uy không?
Không, đó là điều bạn nên mong. Người dám nói "không đồng ý" trước cả nhóm cho bạn cơ hội sửa quyết định hoặc giải thích rõ hơn. Uy mất khi bạn gạt phăng ý kiến, không phải khi bạn nghe nó rồi vẫn quyết theo lý lẽ.
Có cần báo cấp trên ngay khi phát hiện nhân viên chống đối ngầm không?
Thường chưa cần ở giai đoạn đầu, vì đó là việc trong tầm của bạn. Báo khi chuyện đã sang mức vi phạm nội quy, khi người đó vượt qua bạn để làm việc với cấp trên, hoặc khi bạn cần hỗ trợ của bộ phận nhân sự cho bước tiếp theo.