Khi một nhân viên lâu năm tự đặt luật riêng trong đội, bạn lấy lại quyền điều phối bằng cách hiểu luật ngầm trước, giữ những điều đáng giữ, rồi nói thẳng và công bố quy tắc chung cho tất cả. Đối đầu ngay từ đầu, hoặc xoá sạch mọi cách làm cũ, thường khiến người cũ phản kháng và cả đội đứng về phía họ.
Bài này dành cho trưởng chuyền, quản lý cửa hàng, trưởng nhóm vừa nhận một đội có một người làm lâu nhất đang quyết thay nhiều việc: ai nghỉ ngày nào, ai làm khâu nào, quy trình nào được theo, quy trình nào bỏ qua. Bạn sẽ có cách đọc luật ngầm, bảng phân loại giữ gì bỏ gì, kịch bản nói chuyện với người cũ và cách công bố thay đổi để không ai mất mặt.
Luật ngầm của người cũ trông như thế nào
Luật riêng hiếm khi được nói ra. Nó hiện diện qua những thói quen mà ai trong đội cũng biết, trừ người mới đến, kể cả người quản lý mới. Một số biểu hiện thường gặp:
- Lịch nghỉ thực tế do người đó sắp xếp, lịch trên giấy chỉ để báo lên.
- Người mới phải "qua" người đó mới được giao việc tốt hoặc được chỉ nghề.
- Có những khâu chỉ người đó được làm, không ai khác được đụng vào.
- Quy trình mới công ty đưa xuống bị bỏ qua với lý do "ở đây không làm vậy".
- Khi bạn giao việc, mọi người nhìn sang người đó trước khi trả lời.
- Giờ giấc, chuyện ăn uống, chuyện nghỉ giải lao theo một nếp do người đó đặt.
- Lỗi của người thân với họ được che đi, lỗi của người khác thì được báo lên.
Không phải tất cả những điều trên đều xấu. Một người lâu năm giữ nhịp cho đội, chỉ nghề cho người mới, biết khâu nào dễ hỏng, là tài sản quý. Vấn đề chỉ xuất hiện khi những luật ấy đi ngược quy định chung, gây bất công, hoặc khiến người quản lý không điều hành được.
Vì sao người cũ giữ luật riêng
Họ đã từng gánh đội. Có giai đoạn không có quản lý, hoặc quản lý không sát, chính họ đứng ra lo. Luật riêng ra đời từ lúc đó và từng có lý.
Luật ngầm thường giải quyết một vấn đề thật. Một cách chia việc tưởng vô lý có khi là để tránh một lỗi từng xảy ra, hoặc để người có hoàn cảnh khó vẫn làm được.
Họ sợ mất vị trí. Quản lý mới đến, quy trình mới về, người cũ lo kinh nghiệm của mình bị xem nhẹ, vai trò không ai ghi nhận.
Chưa ai nói rõ ranh giới. Nhiều quản lý trước đó né va chạm, để mặc. Người cũ hiểu rằng mình được phép.
Đội đã quen. Với những người còn lại, luật ngầm là cách mọi thứ vẫn chạy. Họ không phản đối, và có khi thấy dễ chịu vì không phải tự quyết chuyện gì.
Quy định chung không hợp thực tế. Có những quy trình công ty đưa xuống mà không ai hỏi người làm trực tiếp. Người cũ bỏ qua nó vì biết làm theo sẽ chậm hoặc hỏng hàng, và đội thấy họ đúng nên đi theo.
Hiểu luật ngầm trước khi đổi
Sai lầm phổ biến nhất của quản lý mới là vào tuần đầu đã tuyên bố "từ giờ làm theo quy định". Bạn chưa biết quy định nào đang bị lệch vì lý do gì, chưa biết ai đang dựa vào cách làm cũ, và chưa có lòng tin của đội. Đổi lúc đó là đổi mù.
Dành vài tuần đầu để quan sát và hỏi. Hỏi chính người lâu năm: "Anh làm ở đây lâu nhất, anh kể em nghe vì sao khâu này lại chia như vậy." Câu hỏi này không phải hạ mình. Nó cho người cũ thấy bạn tôn trọng kinh nghiệm của họ, và cho bạn thông tin không có trong bất kỳ tài liệu nào. Hỏi thêm vài người khác trong đội để có góc nhìn đầy đủ.
Ví dụ giả định: một trưởng chuyền mới ở xưởng may nhận thấy chị thợ lâu năm luôn tự giữ khâu may cổ áo, không cho ai đụng vào. Hỏi kỹ mới biết, khâu đó từng bị trả hàng vì lỗi, và chị nhận giữ để không lặp lại. Vấn đề thật không phải là chị chiếm khâu, mà là chưa ai khác được dạy khâu đó. Cách giải quyết vì vậy không phải là giành lại, mà là nhờ chị kèm thêm hai người.
Sau giai đoạn quan sát, bạn sẽ có một danh sách luật ngầm, kèm lý do của từng luật. Đó là nền để phân loại.
Luật ngầm nào giữ, nào sửa, nào bỏ
Dùng ba câu hỏi để phân loại: luật đó có đúng quy định chung và pháp luật không, có công bằng với mọi người không, và có giúp việc chạy tốt hơn không.
| Loại | Dấu hiệu | Cách xử lý | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| Giữ | Đúng quy định, công bằng, giúp việc tốt | Ghi nhận công khai, đưa vào quy tắc chính thức | Người cũ kiểm hàng lần cuối trước khi xuất |
| Sửa | Có lý nhưng gây bất công hoặc phụ thuộc một người | Giữ ý tưởng, đổi cách làm | Một người giữ một khâu, chuyển thành kèm thêm người |
| Bỏ | Trái quy định, bất công, che lỗi | Nói rõ và dừng hẳn | Lịch nghỉ do một người sắp xếp ngoài quy trình |
Công bố cả ba loại cùng lúc, không chỉ công bố những điều bị bỏ. Khi người cũ thấy nhiều điều họ làm được giữ lại và ghi nhận, họ dễ chấp nhận những điều phải thay đổi hơn. Một danh sách chỉ toàn điều cấm sẽ bị nhìn như một cuộc lật đổ.
Riêng những luật trái pháp luật hoặc gây hại cho người khác, như che lỗi an toàn, ép người mới làm thêm không công, thì không cần chờ quan sát lâu. Dừng ngay và nói rõ lý do.
Nói chuyện với người cũ trước khi công bố
Đừng để người lâu năm biết về thay đổi cùng lúc với cả đội. Một cuộc nói chuyện riêng trước đó là cách tôn trọng tối thiểu, và giúp bạn biết trước phản ứng.
- Ghi nhận cụ thể những gì họ đã làm cho đội. "Mấy năm qua nhờ chị mà khâu cổ áo không bị trả hàng nữa, em biết điều đó."
- Nêu những điều sẽ giữ. Bắt đầu bằng phần giữ lại và ghi nhận, không bắt đầu bằng phần bỏ.
- Nêu những điều sẽ đổi và lý do. "Lịch nghỉ từ tháng sau sẽ do em xếp theo bảng xoay vòng, vì công ty cần lịch thật để tính công cho đúng."
- Mời họ đóng vai mới. Kèm người mới, phụ trách kiểm chất lượng một khâu, góp ý cho quy trình mới. Vai có danh, có trách nhiệm rõ.
- Nghe phản ứng mà không thương lượng lại những điều đã quyết. Ghi nhận lo lắng, giải thích thêm nếu cần, nhưng không rút lại phần đổi chỉ vì người cũ không vui.
- Xin họ ủng hộ khi công bố. "Khi em nói với cả tổ, em mong chị ủng hộ. Mọi người nghe chị lắm."
Công bố quy tắc chung và giữ nhất quán
Công bố thay đổi trong buổi họp cả đội, bằng giọng bình thường, không ám chỉ ai. Nói theo thứ tự: những điều đội đang làm tốt sẽ giữ, những điều sẽ thay đổi và vì sao, áp dụng từ ngày nào, ai thắc mắc thì gặp bạn. Ghi nhận công khai người lâu năm ở những điều được giữ, và giới thiệu vai mới của họ.
Ngay sau khi công bố là giai đoạn thử thách. Sẽ có lúc luật cũ quay lại: ai đó vẫn hỏi người cũ xin nghỉ thay vì hỏi bạn, khâu cũ vẫn bị giữ riêng. Mỗi lần như vậy, bạn nhắc lại quy tắc một cách bình thản, với cả người hỏi lẫn người được hỏi. Không cần lớn tiếng, chỉ cần không bao giờ để lần nào trôi qua.
Đồng thời, giữ lời ở những điều bạn đã hứa trong buổi nói chuyện riêng. Nếu bạn nói vai kèm người mới sẽ được ghi nhận, thì phải có ghi nhận thật trong đánh giá, trong lời khen. Người cũ đang nhìn xem bạn có giữ lời không, và cả đội cũng vậy.
Sau khoảng một tháng, ngồi lại với người lâu năm một lần nữa: điều gì đang chạy tốt, điều gì cần chỉnh. Lắng nghe góp ý của họ về quy trình mới cho thấy bạn coi họ là người cùng xây, không phải người bị tước quyền.
Khi người cũ vẫn làm theo ý mình
Nếu sau khi đã nói chuyện riêng, đã công bố rõ, đã có vai mới mà người lâu năm vẫn tiếp tục điều hành ngầm, từ chối làm theo quy trình, hoặc vận động người khác không làm theo, thì chuyện đã chuyển sang vi phạm nội quy. Báo cấp trên, kèm ghi chép cụ thể ngày giờ và sự việc, và để việc xử lý đi theo nội quy lao động.
Theo nguyên lý của Bộ luật Lao động hiện hành, thâm niên không miễn trừ việc tuân thủ nội quy, nhưng xử lý kỷ luật thì phải căn cứ hành vi đã được quy định, có chứng minh lỗi, cho người lao động trình bày và lập biên bản; không được phạt tiền hay cắt lương thay cho kỷ luật. Với người làm lâu năm, các chế độ liên quan đến thâm niên khi chấm dứt hợp đồng cũng có quy định riêng. Bạn cần tra văn bản đang có hiệu lực, và khi tình huống phức tạp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm.
Trước khi đi tới bước đó, cân nhắc thêm một lần: liệu có một vị trí khác hợp với kinh nghiệm của người này hơn không, ví dụ phụ trách kiểm chất lượng, đào tạo, hay một tổ khác. Mất một người lâu năm là mất cả một kho kinh nghiệm, và cách họ rời đi sẽ được cả đội ghi nhớ.
Dù kết quả ra sao, điều quan trọng là bạn đã làm theo một con đường mà cả đội thấy được là công bằng: tôn trọng, giải thích, cho cơ hội, rồi mới áp dụng quy định. Uy đến từ con đường đó, không đến từ việc thắng một người.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên lâu năm lớn tuổi hơn mình nhiều thì xưng hô thế nào?
Xưng hô theo nếp lễ phép thông thường, gọi anh chị hoặc cô chú tuỳ văn hoá nơi làm việc, xưng em hoặc cháu. Lễ phép trong xưng hô không làm giảm quyền điều phối. Phân biệt rõ chuyện lễ với chuyện việc: lễ theo tuổi, việc theo vai trò.
Nếu chủ doanh nghiệp vẫn hay nghe người cũ hơn nghe mình thì sao?
Nói chuyện riêng với chủ, thống nhất rằng việc thuộc quyền bạn thì chủ chuyển lại cho bạn. Báo cáo đều để chủ thấy bạn nắm việc. Nếu chủ vẫn đi tắt qua bạn thường xuyên, uy của bạn khó giữ, và cần bàn lại vai trò thật của mình.
Có nên giao cho người lâu năm làm phó nhóm để họ hợp tác?
Chỉ khi họ thật sự hợp vai đó và chấp nhận làm theo quy tắc chung. Giao chức để mua sự hợp tác thường phản tác dụng, vì người đó có thêm quyền để giữ luật riêng. Một vai chuyên môn rõ ràng như kèm người mới thường an toàn hơn.
Đội đứng về phía người cũ khi mình thay đổi thì làm gì?
Đó là dấu hiệu bạn đổi quá nhanh hoặc chưa giải thích đủ. Nghe xem đội lo gì, giữ lại những điều tốt, làm chậm những thay đổi không gấp. Lấy lòng tin từng người bằng việc giữ lời và công bằng; khi đội thấy lợi ích thật, họ sẽ đổi theo.
Thay đổi quy trình do công ty đưa xuống mà người cũ phản đối thì sao?
Giải thích lý do của công ty, ghi nhận góp ý của họ và chuyển lên trên một cách trung thực. Nhưng khi quy trình đã áp dụng, mọi người làm theo, kể cả người cũ. Bạn có thể đứng về phía đội khi góp ý, nhưng không được để đội bỏ qua quy định.