Khi nhân viên hay vượt cấp, đi thẳng lên sếp trên của bạn, cách lấy lại uy là thống nhất với cấp trên về việc nào phải qua bạn, rồi nói rõ với đội kênh nào dùng cho việc gì, trong khi vẫn giữ nguyên quyền của mỗi người được phản ánh lên trên khi có chuyện nghiêm trọng. Cấm đoán hay giận dỗi người vượt cấp chỉ làm họ đi đường vòng kín hơn.
Vượt cấp gây hại ở chỗ nó làm bạn thành người biết sau cùng: nhân viên xin nghỉ với chủ, chủ đồng ý, bạn mới biết khi lịch ca đã vỡ. Hoặc nhân viên kể với giám đốc rằng đội đang quá tải, và bạn bị hỏi về chuyện mà chưa ai nói với bạn. Bài này giúp quản lý cấp trung, trưởng ca, trưởng nhóm tìm lý do người ta vượt cấp, phân biệt vượt cấp chính đáng với đi đường tắt, nói chuyện với cấp trên và với người đó, và đặt kênh rõ cho cả đội.
Năm lý do người ta đi vòng qua bạn
Họ quen với người ở trên hơn. Ở cửa hàng nhỏ, quán ăn, xưởng gia đình, nhân viên cũ quen làm việc thẳng với chủ từ trước khi có bạn. Họ không cố ý bỏ qua bạn, chỉ chưa đổi thói quen.
Họ nghĩ bạn không có quyền quyết. Nếu nhiều lần bạn trả lời "để anh hỏi chủ", đội sẽ học rằng hỏi thẳng chủ nhanh hơn. Người vượt cấp lúc này chỉ đang đi đường ngắn.
Câu trả lời của bạn không vừa ý. Bạn không duyệt, họ lên hỏi người trên, mong một câu khác. Đây là kiểu đi đường tắt cần xử lý.
Họ không tin bạn sẽ chuyển ý kiến lên. Họ góp ý về quy trình, bạn nói sẽ báo lên rồi không thấy gì. Lần sau họ tự đi.
Chuyện liên quan chính bạn. Họ muốn phản ánh về cách bạn quản lý, về một quyết định họ thấy bất công. Đây là quyền chính đáng, và cũng là tín hiệu cần nghe.
Vượt cấp chính đáng và đi đường tắt: khác nhau ở đâu
Không phải lần nào nhân viên nói chuyện với cấp trên của bạn cũng là thách thức uy. Phân biệt rõ giúp bạn không phản ứng sai với một người đang làm đúng.
| Tình huống | Nhìn nhận | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Phản ánh bạn đối xử bất công, xúc phạm, quấy rối | Chính đáng, là quyền của người lao động | Hợp tác với cấp trên, không hỏi ai đã nói, không đối xử khác với người phản ánh |
| Báo cáo sai phạm về an toàn, tiền bạc, pháp luật | Chính đáng, nhiều khi là bắt buộc | Phối hợp làm rõ, không xem là bị qua mặt |
| Xin nghỉ, đổi ca trực tiếp với chủ | Đi đường tắt do thói quen | Thống nhất với chủ chuyển về bạn, nói rõ với đội |
| Bạn không duyệt, lên hỏi người trên | Đi đường tắt để lấy câu trả lời khác | Thống nhất với cấp trên không đảo quyết định khi chưa hỏi bạn |
| Góp ý về quy trình, chiến lược | Tuỳ: nên qua bạn trước, nhưng không cấm | Mở kênh góp ý thật sự, chuyển ý kiến lên có phản hồi |
Quy tắc chung là: việc vận hành hằng ngày đi qua bạn, chuyện liên quan đến chính bạn hoặc sai phạm nghiêm trọng thì ai cũng có quyền đi thẳng lên. Một quản lý giữ uy thật không sợ dòng thứ hai. Chỉ dòng thứ ba và thứ tư mới là thứ cần sửa.
Nói chuyện với cấp trên trước, không phải với nhân viên
Phần lớn chuyện vượt cấp chỉ chấm dứt khi người ở trên ngừng nhận. Nếu chủ hay giám đốc vẫn trả lời thẳng mọi yêu cầu, bạn nói với nhân viên bao nhiêu cũng không đổi được gì.
- Chọn lúc riêng, nói bằng sự việc. "Tháng này có bốn lần bạn trong ca xin nghỉ thẳng với anh, em biết khi đã xếp lịch xong, hai lần phải gọi người làm thay gấp."
- Nói hậu quả với việc, không than về thể diện. Lịch vỡ, việc chồng chéo, đội không biết hỏi ai. Cấp trên dễ nghe chuyện vận hành hơn chuyện bạn bị coi thường.
- Đề xuất một cách làm cụ thể. "Những việc xin nghỉ, đổi ca, việc trong ca, anh chuyển lại cho em. Anh vẫn nghe mọi người, chỉ cần trả lời là hỏi chị quản lý ca nhé."
- Thống nhất cả chiều ngược lại. Khi cấp trên muốn giao việc trực tiếp cho người trong đội, nhờ báo bạn một câu, để bạn không xếp trùng.
- Nhận phần của mình. Nếu đội vượt cấp vì bạn hay trả lời chậm, hứa trả lời trong ngày và giữ đúng.
Cuộc nói chuyện này không phải là xin quyền mà là thống nhất cách vận hành. Cấp trên nào cũng mệt khi phải trả lời những chuyện vặt mà đáng lẽ có người lo. Đa số sẽ đồng ý ngay khi bạn đưa ra cách làm rõ ràng và cho thấy mình nắm được việc.
Nói với người vượt cấp: câu nói mẫu
Sau khi đã thống nhất với cấp trên, nói riêng với người hay vượt cấp, giọng bình thường, không kể tội. Mục tiêu là cho họ biết kênh mới, không phải bắt họ nhận lỗi.
- "Hôm qua em xin chủ đổi ca, chủ đồng ý rồi nên lần này mình giữ. Từ tuần sau, đổi ca thì em nhắn chị, vì chị là người xếp lịch, chủ cũng thống nhất vậy rồi."
- "Em góp ý về cách xếp hàng trong kho với giám đốc, ý đó hay. Lần sau em nói với anh trước, anh mang lên cùng em, có số liệu đi kèm thì dễ được duyệt hơn."
- "Lần trước anh không duyệt em nghỉ thứ Bảy, em lên hỏi sếp. Anh hiểu em cần nghỉ, nhưng nếu cứ thấy anh nói không là lên hỏi người khác thì lịch cả đội không ai giữ được. Có gì chưa hợp lý trong lý do anh từ chối thì em nói thẳng với anh."
- "Nếu có chuyện em thấy anh làm chưa đúng với em, em cứ nói với sếp, đó là quyền của em. Anh chỉ mong những chuyện việc hằng ngày thì qua anh trước."
Câu cuối rất quan trọng. Nói rõ rằng quyền phản ánh lên trên vẫn còn nguyên giúp người nghe không thấy bị bịt miệng, và cho cả đội thấy bạn không sợ bị đánh giá. Một quản lý cấm đội nói chuyện với cấp trên thường đang có điều muốn giấu, và đội biết điều đó.
Khi cấp trên vẫn tiếp tục nhận và đảo quyết định
Có những chủ cửa hàng, giám đốc nói đồng ý với bạn nhưng vẫn quen tay trả lời thẳng nhân viên, thậm chí đảo những quyết định bạn đã đưa ra. Mỗi lần như vậy, uy của bạn trước đội mỏng thêm một lớp, vì ai cũng thấy lời của bạn chỉ là lời tạm.
Đừng phản ứng trước mặt đội, và cũng đừng để chuyện trôi. Ghi lại từng lần: ngày, việc, quyết định của bạn, quyết định bị đổi, và hệ quả. Sau vài lần, nói lại với cấp trên một cách thẳng hơn: "Ba lần trong tháng quyết định của em bị đổi sau khi bạn trong đội lên hỏi anh. Em hiểu anh có quyền đổi, nhưng nếu vậy thì đội sẽ không nghe em nữa. Anh muốn em giữ quyền quyết ở những việc này, hay anh muốn trực tiếp lo?"
Câu hỏi cuối buộc hai bên phải rõ vai. Nếu cấp trên chọn trực tiếp lo, ít nhất bạn biết vai thật của mình và không phải gánh trách nhiệm cho việc không thuộc quyền mình. Nếu cấp trên chọn để bạn quyết, họ có lý do để kiềm tay ở lần sau.
Trường hợp có quyết định của bạn bị đổi vì bạn sai thật, nhận lấy. Nói với đội: "Lần trước chị xếp chưa hợp lý, anh chủ đã sửa giúp, cảm ơn em đã nói." Nhận sai đúng lúc khiến những quyết định khác của bạn được tin hơn.
Làm cho kênh qua bạn nhanh hơn đường tắt
Người ta vượt cấp phần nhiều vì đi qua bạn chậm hoặc vô ích. Cách bền nhất để giảm vượt cấp là làm cho kênh của bạn tốt hơn đường vòng.
Trả lời nhanh: những việc trong quyền của bạn như xin nghỉ, đổi ca, đổi việc trong ngày, trả lời trong vòng một ngày, kể cả khi câu trả lời là chưa được. Có quyền thật: nắm rõ việc nào bạn tự quyết, việc nào cần hỏi trên. Khi cần hỏi trên, nói với nhân viên khi nào có câu trả lời và quay lại đúng hẹn.
Chuyển ý kiến lên có phản hồi: khi ai góp ý mà bạn mang lên, báo lại kết quả, kể cả khi bị từ chối. "Anh đã trình ý em về sắp lại kệ, sếp chưa duyệt vì đang chờ hàng mới về, hẹn tháng sau xem lại." Người góp ý thấy ý mình được đi đến nơi, sẽ tiếp tục đi qua bạn.
Ghi công đúng người: khi ý kiến được duyệt, nói rõ với cấp trên đó là ý của ai. Người trong đội biết bạn không giành công thì không cần đi thẳng lên để được thấy.
Những phản xạ làm chuyện vượt cấp tệ hơn
Hỏi dò xem ai đã nói gì với sếp. Đi hỏi từng người trong đội "hôm qua ai lên gặp giám đốc" cho cả đội thấy bạn đang lo bị nói xấu. Người có chuyện thật cần phản ánh sẽ càng giấu kỹ hơn.
Lạnh nhạt hoặc giao việc khó cho người vượt cấp. Dù không cố ý, đội sẽ đọc đó là trả đũa. Nếu người đó vừa phản ánh về bạn, việc đối xử khác đi còn có thể bị coi là trù dập và vi phạm nội quy.
Than phiền về cấp trên trước đội. Câu "sếp cứ nghe tụi nó rồi đảo hết" làm đội hiểu rằng ở trên và ở giữa đang lệch nhau, và người khôn sẽ chọn đứng về phía có quyền hơn.
Đẩy hết mọi việc lên trên để khỏi bị qua mặt. Có quản lý chọn cách hỏi cấp trên trước mọi quyết định cho an toàn. Kết quả là đội càng tin rằng bạn không có quyền gì, và đi thẳng lên là hợp lý.
Im lặng chịu đựng. Không nói với cấp trên, không nói với đội, chỉ âm thầm khó chịu. Vượt cấp sẽ thành nếp, và đến khi bạn muốn sửa thì đã quá quen để đổi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm nhân viên liên hệ trực tiếp với giám đốc không?
Không nên. Cấm hẳn vừa không thực tế, vừa đụng đến quyền phản ánh của người lao động, nhất là khi chuyện liên quan đến chính bạn hoặc sai phạm. Điều nên làm là thống nhất rằng việc vận hành hằng ngày đi qua bạn, còn những chuyện khác thì ai cũng có quyền nói lên trên.
Biết nhân viên đã phản ánh mình với cấp trên thì nên phản ứng ra sao?
Hợp tác làm rõ với cấp trên, tập trung vào nội dung phản ánh, không hỏi dò ai đã nói và không đối xử khác với người đó. Nếu phản ánh có phần đúng, nhận và sửa. Trả đũa người phản ánh có thể vi phạm nội quy và làm bạn mất uy với cả đội.
Chủ cửa hàng giao việc thẳng cho nhân viên mà không báo mình thì làm gì?
Nói với chủ rằng bạn không phản đối việc đó, chỉ cần được báo một câu để không xếp trùng hoặc giao chồng việc. Đề xuất một cách báo đơn giản, như nhắn vào nhóm quản lý. Phần lớn chủ sẽ đồng ý nếu bạn nói bằng chuyện vận hành.
Nhân viên vượt cấp vì mình trả lời chậm thì sửa thế nào?
Nhận phần của mình và đặt cam kết rõ: việc trong quyền mình trả lời trong ngày, việc cần hỏi trên thì báo hạn có câu trả lời. Giữ đúng vài tuần, đội sẽ tự quay về kênh của bạn vì nó nhanh hơn đường vòng.
Làm sao giữ uy khi quyết định của mình bị cấp trên đảo trước mặt đội?
Tại chỗ, đừng tranh luận với cấp trên trước nhân viên. Sau đó nói riêng với cấp trên, dùng sự việc cụ thể, và hỏi rõ vai của bạn ở loại việc đó. Với đội, nói ngắn gọn quyết định mới là gì, không bình luận, không đổ lỗi.