Có chức mà không có uy thường do một trong ba nhóm nguyên nhân: cách bạn làm việc chưa tạo được niềm tin, cách bạn được đưa vào vị trí chưa rõ ràng, hoặc tổ chức phía trên đang vô tình lấy mất quyền của bạn. Biết nguyên nhân nằm ở nhóm nào quan trọng hơn mọi mẹo giữ thể diện, vì mỗi nhóm cần cách gỡ khác nhau.
Bài này liệt kê tám nguyên nhân hay gặp nhất ở trưởng nhóm, trưởng ca, quản lý cửa hàng, kèm dấu hiệu nhận biết và việc cần làm. Nếu bạn đang ở tình huống giao việc mà đội lờ đi, nhắc mãi không đổi, hoặc thấy nhân viên hỏi thẳng cấp trên của mình thay vì hỏi mình, bài này dành cho bạn.
Bốn nguyên nhân nằm ở cách bạn làm việc
Nói nhiều hơn làm. Hứa sẽ xin thêm người, hứa sẽ đổi lịch, hứa sẽ xem xét đề xuất, rồi không có gì xảy ra. Mỗi lời hứa không giữ là một lần đội học rằng lời bạn nói không cần coi là thật. Dấu hiệu: khi bạn hứa, đội gật đầu cho qua chứ không hỏi lại thời hạn.
Áp dụng quy định không đều. Người thân với bạn đi trễ thì cho qua, người khác đi trễ thì bị nhắc. Người bán giỏi được miễn việc dọn dẹp. Đội nhìn rất kỹ những ngoại lệ này và kết luận quy định chỉ dành cho người không được lòng quản lý. Dấu hiệu: có câu "sao bạn ấy được mà em không được" lặp lại.
Né việc khó. Giao cho đội những việc mình không muốn làm, tránh mặt khi có khách khó, đẩy cuộc nói chuyện căng thẳng cho cấp trên. Đội không chờ quản lý làm hết mọi việc, nhưng chờ quản lý đứng đầu khi có chuyện. Dấu hiệu: khi có sự cố, đội tìm người khác để hỏi chứ không tìm bạn.
Thiếu hiểu biết tối thiểu về công việc của đội. Không cần giỏi nhất, nhưng nếu không hiểu đủ để biết một việc mất bao lâu, khó ở đâu, bạn sẽ giao việc phi thực tế và bị đội ngầm đánh giá là không hiểu chuyện. Dấu hiệu: đội giải thích lại với bạn bằng giọng kiên nhẫn quá mức, hoặc làm theo cách riêng rồi báo kết quả.
Bốn nguyên nhân nằm ở cách bạn được đưa vào vị trí và tổ chức phía trên
Bổ nhiệm không được công bố rõ. Bạn được bảo miệng "từ tuần sau em lo ca chiều", nhưng đội không nghe ai thông báo, không biết bạn được quyết những gì. Họ đối xử với bạn như một đồng nghiệp đang tự nhận việc. Cách gỡ là đề nghị cấp trên công bố chính thức trước đội, nói rõ phạm vi quyền của bạn.
Cấp trên giao việc vượt cấp. Quản lý vùng hay chủ cửa hàng giao việc trực tiếp cho nhân viên của bạn, sửa quyết định của bạn ngay trước mặt đội, hoặc nghe nhân viên phàn nàn rồi xử lý mà không hỏi bạn. Mỗi lần như vậy đội học rằng muốn việc gì thì đi thẳng lên trên. Đây không phải lỗi của bạn, nhưng bạn cần nói chuyện riêng với cấp trên.
Có trách nhiệm mà không có quyền. Bạn chịu trách nhiệm doanh số ca, nhưng không được xếp lịch, không được góp ý về tuyển người, không được đề xuất thưởng. Đội biết bạn không có gì trong tay để ghi nhận hay xử lý, nên lời bạn nhẹ đi. Gỡ bằng cách liệt kê cụ thể những quyết định bạn cần để làm tròn trách nhiệm và đề nghị được giao.
Người tiền nhiệm vẫn còn bóng. Quản lý cũ chuyển sang bộ phận khác nhưng đội vẫn gọi điện hỏi ý, hoặc so sánh mọi quyết định của bạn với "hồi trước chị ấy làm thế này". Bạn cần thời gian, cần tôn trọng những điều hay của người cũ, và cần một cuộc nói chuyện thẳng thắn với người tiền nhiệm nếu họ vẫn can thiệp.
Chẩn đoán nhanh: nguyên nhân nằm ở đâu
Dùng bảng dưới để khoanh vùng. Một người quản lý thường gặp hai, ba nguyên nhân cùng lúc, nên đừng dừng ở dòng đầu tiên thấy giống.
| Điều bạn quan sát | Nguyên nhân có thể | Việc đầu tiên nên làm |
|---|---|---|
| Đội hỏi thẳng cấp trên thay vì hỏi bạn | Bổ nhiệm chưa rõ hoặc cấp trên vượt cấp | Nói chuyện riêng với cấp trên về phân quyền |
| Lời hứa của bạn bị gật đầu cho qua | Nói nhiều hơn làm | Chỉ hứa điều làm được, có hạn, rồi báo lại khi xong |
| Có câu so bì lặp đi lặp lại | Áp dụng quy định không đều | Rà lại các ngoại lệ mình đã cho, tự sửa từ người thân nhất |
| Có sự cố mà không ai báo bạn | Né việc khó hoặc đội sợ phản ứng của bạn | Có mặt ở sự cố kế tiếp, cảm ơn người báo |
| Đội làm theo cách riêng rồi báo kết quả | Thiếu hiểu biết về công việc | Dành một tuần làm cùng đội ở vị trí khó nhất |
| Mọi quyết định bị so với người cũ | Bóng người tiền nhiệm | Giữ cái hay của người cũ, giải thích khi đổi |
Bảng không thay được việc hỏi trực tiếp. Sau khi khoanh vùng, bạn nên nói chuyện riêng với một, hai người trong đội mà bạn tin là sẽ nói thật, hỏi họ thấy điều gì khiến lời bạn chưa được nghe.
Ví dụ giả định: một trưởng nhóm bán hàng và hai nguyên nhân chồng nhau
Chị Mai được lên trưởng nhóm bán hàng ở một cửa hàng nội thất tại Hải Phòng. Sau hai tháng, chị thấy nhóm bốn người chỉ làm đúng phần mình, không ai nhận thêm khách khi chị nhờ, và mỗi khi có khách đòi giảm giá, nhân viên đi thẳng lên phòng chủ cửa hàng.
Khi ngồi rà lại, chị thấy hai thứ. Thứ nhất, chủ cửa hàng chưa từng nói với nhóm rằng chị được duyệt mức giảm giá tới bao nhiêu; thực tế chị cũng không chắc mình được duyệt mức nào. Thứ hai, trong hai tháng, chị đã hứa ba lần sẽ đề xuất thêm một người phụ ca cuối tuần nhưng chưa lần nào nói với chủ.
Chị gỡ theo thứ tự: trước hết xin chủ cửa hàng một buổi nói rõ phạm vi quyết định của trưởng nhóm, rồi đề nghị chủ thông báo với nhóm. Sau đó chị nói thẳng với nhóm rằng việc xin thêm người chị đã chậm trễ, kèm ngày cụ thể sẽ có câu trả lời. Một tháng sau, nhân viên bắt đầu hỏi chị trước khi lên phòng chủ. Không có phép màu nào, chỉ là hai nút thắt được gỡ đúng chỗ.
Những cách lấy uy sai mà người thiếu uy hay thử
Khi cảm thấy bị xem thường, nhiều quản lý phản ứng bằng những cách nhanh nhưng phản tác dụng. Biết trước để tránh, vì mỗi cách dưới đây thường làm uy mỏng thêm chứ không dày lên.
- Lên giọng, quát to để chứng tỏ mình có quyền. Đội có thể im lúc đó, nhưng sẽ kể lại sau lưng và lời bạn càng nhẹ đi.
- Liên tục nhắc tới chức vụ, kiểu "anh là quản lý ở đây". Người thật sự có uy hiếm khi cần nói câu này.
- Chọn một người để xử thật nặng nhằm răn cả đội. Đội không thấy công bằng, chỉ thấy bạn chọn người yếu thế.
- Kết bè với vài người thân để cô lập người chống đối. Đội chia phe, và bạn trở thành trưởng một phe thay vì trưởng cả đội.
- Dồn hết việc khó cho người hay cãi để họ tự nghỉ. Đây là trù dập, vừa sai về đạo đức vừa có thể dẫn tới tranh chấp lao động.
- Mua chuộc bằng cách dễ dãi, cho nghỉ tuỳ ý, bỏ qua lỗi. Được lòng vài tuần, rồi đội coi chuẩn là thứ có thể mặc cả.
- Phàn nàn về đội với cấp trên mà không nói gì với đội. Cấp trên mất tin vào khả năng dẫn dắt của bạn, còn đội vẫn không biết bạn cần gì.
Điểm chung của những cách trên là chúng tìm đường tắt qua niềm tin. Không có đường tắt: uy dày lên khi đội thấy bạn giữ lời, công bằng và hiểu việc, lặp lại đủ lâu.
Mở lời với đội khi muốn bắt đầu lại
Sau khi đã khoanh vùng nguyên nhân, nhiều người quản lý muốn có một khởi đầu mới với đội nhưng ngại nói ra vì sợ bị xem là yếu. Thực tế, một lời mở đầu ngắn, thẳng thắn thường được đón nhận tốt hơn bạn nghĩ, miễn là nó đi kèm việc làm cụ thể ngay sau đó.
Một cách nói mẫu, dùng trong buổi giao ban đầu tuần: "Mấy tuần qua anh thấy cách anh điều hành ca chưa ổn ở hai chỗ: anh hứa xin thêm người mà chưa làm, và có lúc anh nhắc giờ giấc không đều giữa mọi người. Từ tuần này, việc xin người anh sẽ có câu trả lời trước thứ sáu, còn quy định giờ giấc anh áp như nhau, kể cả với anh. Ai thấy anh làm khác thì nói thẳng với anh."
Câu nói này làm được ba việc: gọi tên lỗi cụ thể chứ không xin lỗi chung chung, đưa ra cam kết có hạn, và mời đội giám sát lại chính mình. Điều quyết định là những gì xảy ra trong hai tuần tiếp theo. Nếu bạn giữ được, câu nói đó thành điểm mốc; nếu không, nó thành thêm một lời hứa suông.
Thứ tự gỡ: bắt đầu từ đâu khi có nhiều nguyên nhân
Khi đã thấy mình vướng nhiều chỗ, làm hết một lúc dễ thành rối. Thứ tự dưới đây đi từ việc nhanh có tác dụng tới việc cần thời gian.
- Làm rõ quyền với cấp trên. Viết ra những quyết định bạn cần được tự quyết, những việc chỉ được đề xuất, và xin một buổi nói chuyện. Không có nền này, mọi nỗ lực khác dễ bị vô hiệu.
- Ngừng hứa những điều ngoài quyền. Từ hôm nay, mỗi lời hứa với đội phải có hạn và nằm trong khả năng của bạn. Với điều chưa chắc, nói "anh sẽ hỏi và báo lại trước thứ sáu".
- Gỡ các ngoại lệ đang gây so bì. Bắt đầu từ người thân với bạn nhất, vì đó là ngoại lệ đội để ý nhất.
- Có mặt ở những chỗ khó. Lần tới có khách khó, có sự cố, có việc nặng, hãy là người xuất hiện đầu tiên.
- Học phần việc mình chưa hiểu. Hỏi người giỏi nhất đội chỉ cho mình, việc này vừa bù kiến thức vừa cho thấy bạn tôn trọng tay nghề của họ.
- Hẹn tự đánh giá lại sau sáu tuần, dùng lại bảng chẩn đoán ở trên.
Nếu sau nhiều tháng đã làm hết mà tình hình không đổi, có thể vấn đề nằm ở văn hoá rộng hơn của tổ chức. Khi đó bạn cần nói thẳng với cấp trên, hoặc cân nhắc nghiêm túc vị trí của mình. Áp lực kéo dài nhiều tháng cũng là lúc nên tìm người tin cậy để chia sẻ, đừng gồng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao được bổ nhiệm làm quản lý mà nhân viên vẫn không nghe?
Vì chức vụ chỉ cho quyền, không tự động cho uy. Nhân viên làm theo bằng cả lòng khi họ tin bạn giữ lời, công bằng và hiểu việc. Nguyên nhân cũng có thể nằm ở chỗ việc bổ nhiệm chưa được công bố rõ, hoặc cấp trên thường giao việc vượt qua bạn.
Cấp trên hay giao việc thẳng cho nhân viên của mình thì nên nói thế nào?
Nên nói riêng, bình tĩnh và tập trung vào kết quả công việc. Ví dụ: "Anh ơi, khi việc giao thẳng xuống bạn ấy, em không nắm để xếp người, ca hôm qua bị trống quầy. Lần sau anh báo qua em được không, hoặc báo em cùng lúc?" Cách nói này nêu hậu quả cụ thể thay vì trách móc.
Nhân viên thân với mình lại là người coi thường mình nhất thì làm sao?
Thường là do ranh giới cũ chưa được vẽ lại. Nói chuyện riêng với người đó, thừa nhận tình bạn vẫn quý, nhưng nói rõ ở chỗ làm bạn cần họ làm theo chuẩn như mọi người, và bạn cũng sẽ áp chuẩn đó như với mọi người. Danh mục ranh giới thân và uy trên trang có bài sâu hơn.
Có nên xin cấp trên ra mặt để nhân viên nghe mình không?
Nên xin cấp trên công bố rõ vị trí và phạm vi quyền của bạn một lần, điều đó hợp lý. Nhưng nếu lần nào có chuyện cũng nhờ cấp trên xử lý giúp, đội sẽ học rằng quyền thật nằm ở trên bạn. Sau lần công bố, bạn cần tự đứng ra giải quyết các việc thuộc phạm vi của mình.
Bao lâu thì một quản lý mới nên có được uy?
Không có con số chung. Với đội nhỏ làm việc hằng ngày cùng nhau, nhiều người cảm thấy thay đổi rõ sau khoảng hai đến ba tháng làm việc nhất quán. Đội khó hơn, hoặc đội vừa qua giai đoạn xáo trộn, có thể lâu hơn. Điều quan trọng là xu hướng đi lên, không phải tốc độ.
Nếu đã cố mà vẫn không có uy thì có nên từ bỏ vị trí không?
Trước khi quyết, hãy chắc rằng bạn đã gỡ phần thuộc về mình và đã nói thẳng với cấp trên về phần thuộc tổ chức. Nếu cả hai đã làm mà môi trường không cho phép bạn dẫn dắt, việc xin chuyển vị trí là lựa chọn chính đáng, không phải thất bại. Có người hợp với vai chuyên gia hơn vai quản lý.