Sếp trẻ tuổi giữ được uy khi đội thấy mình hiểu việc, chia việc công bằng và nói được làm được — ba thứ này không phụ thuộc năm sinh. Thứ làm người trẻ mất uy nhanh nhất thường không phải tuổi, mà là những cách gồng để bù cho tuổi: nói to hơn, đổi nhiều thứ cùng lúc, soi lỗi để chứng tỏ mình giỏi, hoặc ngược lại, né mọi cuộc nói chuyện khó vì ngại người lớn hơn.
Bài này dành cho trưởng ca, cửa hàng trưởng, trưởng nhóm kỹ thuật hay chủ quán mới hai mươi mấy tuổi đang dẫn một đội có người hơn mình mười, hai mươi tuổi. Bạn sẽ có ba nguồn uy dựng được ngay, bảng những việc nên bỏ, lịch ba tháng đầu, cách hỏi khi kinh nghiệm mình thật sự ít hơn, và câu nói mẫu cho các tình huống hay gặp.
Tuổi không lấy mất uy, cách gồng mới lấy mất
Người trong đội không chấm điểm sếp theo năm sinh. Họ chấm theo những câu hỏi rất thực dụng: người này có làm ca của mình dễ thở hơn không, có chia việc nặng nhẹ cho đều không, có đứng ra khi khách hay cấp trên làm khó không, và nói hôm nay thì mai có còn giữ không. Một người hai mươi lăm tuổi trả lời "có" cho bốn câu đó sẽ được nghe lời hơn một người bốn mươi lăm tuổi trả lời "không".
Vấn đề là người trẻ hay đoán sai đội đang chờ gì ở mình. Nhiều người nghĩ đội đang đợi mình chứng tỏ năng lực, nên lao vào sửa quy trình, ra luật mới, phát biểu dài trong buổi họp đầu. Trong khi đội, nhất là những người đã làm lâu, đang đợi xem mình có tôn trọng cách họ làm không, có biết cái gì đang chạy tốt không. Đổi quá sớm là gửi thông điệp "mọi thứ trước mình đều sai", và người lớn tuổi nghe thông điệp đó rất rõ.
Ngược lại cũng có kiểu sai thứ hai: vì ngại tuổi, sếp trẻ để mọi việc trôi, nhắc thì vòng vo, giao việc thì như nhờ vả. Đội không coi đó là khiêm tốn mà coi là chưa đủ sức ngồi ghế. Giữ uy khi còn trẻ nằm ở khoảng giữa hai kiểu đó: tôn trọng người, nhưng không nhường phần quyết định thuộc về vai trò của mình.
Ba nguồn uy người trẻ dựng được ngay từ tuần đầu
Hiểu việc ở mức đủ để không bị qua mặt. Bạn không cần làm giỏi mọi khâu hơn người làm mười năm, nhưng cần biết từng khâu tốn bao lâu, hỏng ở đâu, ai giỏi khâu nào. Ở một quán ăn, đó là biết ca tối nghẽn ở bếp hay ở quầy; ở xưởng, là biết máy nào hay dừng và vì sao. Cách nhanh nhất là đứng làm cùng mỗi vị trí ít nhất một ca trong tháng đầu, ghi lại điều mình chưa biết và hỏi đúng người.
Công bằng thấy được bằng mắt. Lịch ca, việc khó, ngày nghỉ lễ là ba nơi đội soi sự công bằng kỹ nhất. Nếu bạn chia những thứ này theo một nguyên tắc nói ra được, công khai cho cả đội, thì không ai còn lý do để nói bạn thiên vị người cùng lứa hay ngại người lớn tuổi. Công bằng không có nghĩa là ai cũng như nhau, mà là ai cũng hiểu vì sao mình nhận phần đó.
Giữ lời ở những việc nhỏ. Hứa xin thêm một người cho ca cuối tuần thì phải có câu trả lời đúng hẹn, kể cả câu trả lời là "chưa xin được, lý do là thế này". Người lớn tuổi đã gặp nhiều sếp hứa rồi quên; họ đo bạn bằng việc nhỏ trước khi tin bạn ở việc lớn. Mỗi lời hứa giữ được là một viên gạch, và với người trẻ, gạch xây nhanh hơn bạn nghĩ vì đội vốn kỳ vọng thấp.
Đứng ra khi có chuyện. Khi khách phàn nàn, khi cấp trên trách cả ca, người đứng ra nhận phần trách nhiệm của đội rồi mới về trao đổi riêng với người sai là người được nể. Đây là nguồn uy không cần kinh nghiệm, chỉ cần dám.
Những việc sếp trẻ hay làm khiến đội mất phục
Bảng dưới gom các hành vi hay gặp ở người lên quản lý sớm. Phần lớn xuất phát từ ý tốt — muốn chứng tỏ, muốn được quý — nhưng đội đọc chúng theo hướng khác.
| Hành vi | Đội đọc thành | Thay bằng |
|---|---|---|
| Đổi quy trình ngay trong tháng đầu | Người mới coi thường cách cũ | Ghi lại điều muốn đổi, hỏi lý do của cách cũ, đổi một thứ sau khi đã hiểu |
| Soi lỗi nhỏ để chứng tỏ mình tinh | Bắt bẻ, thiếu tin người | Chỉ nhắc lỗi ảnh hưởng tới khách, an toàn hoặc người khác |
| Nói nhiều trong họp, giảng giải | Cần được công nhận | Nói mục tiêu và quyết định, để thời gian còn lại cho người khác |
| Giao việc như nhờ vả, kèm xin lỗi | Không chắc mình có quyền | Giao rõ kết quả, hạn, người hỗ trợ; cảm ơn khi xong |
| Chỉ thân với người cùng lứa | Có phe | Chia thời gian trò chuyện đều, ăn trưa luân phiên |
| Gồng giọng già dặn, dùng từ to | Diễn vai | Nói bằng giọng thật, ngắn và rõ |
Một mẹo tự kiểm: sau mỗi tuần, nhìn lại xem mình đã đổi bao nhiêu thứ và đã hỏi bao nhiêu câu. Nếu số thứ đổi nhiều hơn số câu hỏi trong tháng đầu, gần như chắc bạn đang đi quá nhanh so với độ tin của đội.
Ba tháng đầu: thứ tự dựng uy cho người trẻ
Lịch dưới không thay cho kế hoạch tiếp nhận đội nói chung; nó chỉ nhấn vào những việc giúp người trẻ được nể sớm mà không cần lớn tiếng.
- Tuần một đến bốn: làm cùng từng vị trí, gặp riêng từng người mười lăm phút, hỏi ba câu: việc gì đang chạy tốt, việc gì làm anh chị mệt nhất, nếu là quản lý anh chị sẽ sửa gì trước.
- Cuối tháng một: chọn một việc nhỏ gây khó chịu cho nhiều người (thiếu dụng cụ, lịch ca báo muộn) và giải quyết cho xong. Một việc xong có sức nặng hơn mười kế hoạch.
- Tháng hai: công bố hai ba nguyên tắc chia việc và chia ca, nói rõ vì sao. Áp dụng nhất quán, kể cả với chính mình.
- Tháng hai: chủ động nhờ người giàu kinh nghiệm nhất kèm một khâu mình yếu, nói thẳng điều đó trước đội. Hành động này làm uy tăng chứ không giảm.
- Tháng ba: bắt đầu đổi những thứ mình đã hiểu đủ, mỗi lần một thứ, có hẹn ngày xem lại.
- Tháng ba: lần đầu nhắc riêng một người lớn tuổi về một việc chưa đạt, theo nguyên tắc nói vào hành vi và kết quả, không nói vào con người.
Nếu đội bạn đang trong tình trạng rệu rã hoặc có xung đột cũ, thứ tự có thể khác; nhưng nguyên tắc "hiểu trước, đổi sau, giữ lời từ việc nhỏ" vẫn đúng.
Khi kinh nghiệm của mình thật sự ít hơn: hỏi mà không yếu
Có những đội mà người trẻ được đặt lên vì biết dùng phần mềm, biết làm báo cáo, nói chuyện được với cấp trên, chứ không vì tay nghề. Lúc đó giả vờ rành nghề là con đường ngắn nhất để mất uy, vì người làm lâu nhìn ba giây là biết. Cách đúng là tách bạch hai vai: họ là người giỏi nghề, bạn là người chịu trách nhiệm cho kết quả chung.
Câu hỏi đúng cách không làm bạn yếu đi. Câu "em không biết cái này" nghe yếu; câu "chỗ này anh làm lâu hơn em, theo anh nên xử lý thế nào để kịp đơn chiều nay" nghe như người dẫn dắt đang huy động người giỏi nhất. Khác biệt nằm ở chỗ câu thứ hai gắn với một mục tiêu, có hạn, và bạn vẫn là người chốt.
Sau khi hỏi, hãy dùng câu trả lời và nói ra nguồn gốc: "cách này là của chú Hải, mình làm theo". Ghi công đúng người khiến người giàu kinh nghiệm thấy được tôn trọng, và cả đội học được rằng ý kiến tốt ở đây có đất sống. Khi không dùng ý kiến của ai, quay lại giải thích ngắn vì sao. Đó là chỗ uy hình thành: người ta không cần bạn biết hết, họ cần biết bạn nghe và quyết có lý do.
Câu nói mẫu cho những tình huống sếp trẻ hay gặp
Các câu dưới viết theo cách xưng hô phổ biến ở nơi làm việc; bạn đổi anh, chị, cô, chú cho hợp với đội mình. Điều quan trọng là giọng bình tĩnh và câu ngắn.
- Khi bị hỏi "em bao nhiêu tuổi mà làm quản lý": "Dạ em hai mươi sáu. Tuổi thì em không đổi được, còn việc của ca mình thì em sẽ cố làm cho anh chị thấy dễ thở hơn. Có gì chưa ổn anh chị cứ nói thẳng với em."
- Khi giao việc cho người lớn tuổi: "Chị Lan ơi, đơn của khách sỉ chiều nay em nhờ chị phụ trách phần đóng gói, cần xong trước bốn giờ. Cần thêm người thì chị báo em trước hai giờ nhé."
- Khi người lớn tuổi phản đối quyết định: "Em hiểu chỗ anh lo. Em vẫn chọn cách này vì lý do này, mình chạy thử hai tuần, thứ Sáu tuần sau em với anh ngồi xem lại số."
- Khi mình sai: "Hôm qua em xếp ca chưa tính tới việc chị phải đón con, lỗi của em. Từ tuần sau em sẽ hỏi trước khi chốt lịch."
- Khi cần nhắc một việc: "Anh Tùng, em cần nói với anh một chuyện về giờ vào ca, mình ra ngoài năm phút được không anh?"
Để ý rằng không câu nào xin lỗi vì mình trẻ, cũng không câu nào nhắc tới chức danh để ép. Uy đến từ việc câu nói rõ ràng và lặp lại được nhiều lần mà vẫn nhất quán.
Dấu hiệu uy đang lên và lúc nên tìm người hỏi
Uy không đo được bằng một con số, nhưng có những dấu hiệu khá đáng tin. Người trong đội chủ động báo tin xấu sớm thay vì giấu tới khi vỡ. Người lớn tuổi bắt đầu hỏi ý kiến bạn trước khi tự xử lý việc lớn. Khi bạn vắng, đội vẫn làm theo nguyên tắc bạn đặt. Những câu đùa về tuổi của bạn thưa dần, hoặc chuyển thành đùa thân thiện chứ không còn mang ý thử.
Dấu hiệu ngược lại cũng rõ: cuộc họp im lặng nhưng sau đó có nhóm bàn riêng, việc được giao làm đúng chữ nhưng chậm hẳn, người lớn tuổi đi thẳng lên cấp trên của bạn để xin quyết định. Gặp những dấu hiệu này, đừng vội siết. Gặp riêng từng người, hỏi thật lòng chỗ nào họ thấy chưa ổn, và sửa một việc cụ thể trong tuần đó.
Bạn cũng nên có một người ngoài đội để hỏi — một quản lý cũ, một người làm lâu năm ở bộ phận khác. Người trẻ lên chức sớm thường gánh áp lực một mình vì ngại tỏ ra yếu. Nếu căng thẳng kéo dài, mất ngủ, hay cáu gắt với đội nhiều lần, đó là lúc nên chia sẻ với người tin cậy hoặc tìm hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý, thay vì gồng thêm. Uy bền nhất thuộc về người dẫn dắt còn đủ sức nghĩ tỉnh táo.
Câu hỏi thường gặp
Sếp trẻ có nên giấu tuổi thật với nhân viên không?
Không nên. Tuổi gần như luôn bị biết qua hồ sơ, qua đồng nghiệp hay mạng xã hội, và việc giấu rồi bị lộ làm mất lòng tin nhiều hơn chính con số. Nói thật một cách bình thản, không biện hộ, rồi chuyển câu chuyện sang việc của ca, của đội là cách gọn nhất.
Làm sao để nhân viên lớn tuổi không coi mình như em út?
Trong đời thường bạn vẫn có thể là em, nhưng trong công việc cần có vài thời điểm rõ vai: giao việc, chốt quyết định, nhắc nhở. Ở những lúc đó, nói ngắn, có hạn, có lý do, và giữ nhất quán. Dần dần đội tự phân biệt lúc nào bạn nói với tư cách người dẫn dắt.
Sếp trẻ có nên nhờ cấp trên đứng ra khi bị người lớn tuổi chống đối?
Chỉ khi đã tự nói chuyện riêng ít nhất một lần mà không được. Nhờ cấp trên quá sớm khiến đội nghĩ bạn không tự giải quyết được việc của mình. Khi cần nhờ, hãy báo trước với cấp trên những gì đã làm, và xin họ hỗ trợ theo cách giữ vai của bạn chứ không làm thay.
Có nên đi nhậu với đội để được chấp nhận nhanh hơn không?
Tham gia một vài buổi liên hoan chung giúp gần gũi, nhưng dùng rượu bia làm đường tắt để được nể thường phản tác dụng. Người trẻ dễ bị ép uống, lỡ lời, hoặc bị coi là "chịu chơi" chứ không phải là người dẫn dắt. Hãy về sớm, trả phần của mình và giữ hình ảnh tỉnh táo.
Mất bao lâu thì một sếp trẻ được đội tin?
Không có con số chung, vì phụ thuộc vào đội trước đó ra sao và bạn có giữ lời hay không. Thông thường sau vài tháng làm nhất quán, người ta đã có nhận định khá rõ. Điều quan trọng hơn thời gian là đừng để có một lời hứa bị quên trong giai đoạn đầu, vì lúc đó đội đang quan sát kỹ nhất.
Nếu đội nói thẳng rằng không muốn nghe người trẻ hơn thì sao?
Hãy cảm ơn vì họ nói thẳng, hỏi cụ thể điều gì khiến họ chưa tin, và tách phần nói về tuổi với phần nói về việc. Tuổi thì không bàn được, việc thì bàn được. Nếu thái độ đó biến thành không làm việc được giao, hãy xử lý như một vấn đề hiệu quả công việc, theo nội quy, không phải chuyện cá nhân.