Uy của người quản lý ít khi mất vì một sai lầm lớn; nó mòn dần qua những câu nói nhỏ lặp lại mỗi ngày mà người nói không hề để ý. "Sếp bắt vậy chứ anh cũng không muốn", "thôi kệ, lần này cho qua", "để mai tính" nghe vô hại, thậm chí nghe dễ thương. Nhưng mỗi câu như vậy dạy đội một điều: lời của người này có thể thương lượng, có thể đợi, hoặc không thật sự là quyết định của họ.
Dưới đây là mười câu quen miệng hay gặp nhất ở trưởng nhóm, trưởng ca, quản lý cửa hàng, chia theo ba nhóm: câu đẩy trách nhiệm đi, câu làm lời nói nhẹ đi, và câu làm người nghe mất thể diện. Mỗi câu có giải thích vì sao nó bào mòn uy và một cách nói lại để bạn dùng ngay.
Vì sao một câu nói nhỏ lại ảnh hưởng tới uy
Nhân viên đánh giá người quản lý chủ yếu qua những lúc bình thường, không phải qua những buổi họp lớn. Một câu bạn nói khi đi ngang quầy, một tin nhắn trong nhóm lúc chín giờ tối, cách bạn trả lời khi ai đó xin nghỉ đột xuất, tất cả cộng lại thành hình ảnh của bạn trong mắt đội. Câu nói lặp lại nhiều lần trở thành "tính cách" của bạn, dù thật ra đó chỉ là thói quen miệng.
Có ba cơ chế làm những câu nhỏ bào mòn uy. Thứ nhất, câu đẩy trách nhiệm cho người khác khiến đội không còn biết ai là người quyết, nên họ đi vòng qua bạn. Thứ hai, câu nói lửng lơ hoặc tự hạ khiến quyết định của bạn nghe như ý kiến tham khảo, nên người ta cân nhắc có nên làm không. Thứ ba, câu làm người nghe mất mặt khiến họ phục tùng bề ngoài nhưng tìm cách chống lại bên trong.
Tin tốt là thói quen miệng sửa được nhanh hơn tính cách. Bạn không cần đổi con người mình, chỉ cần nhận ra vài câu mình hay nói và thay bằng câu khác cho đến khi câu mới thành tự nhiên.
Nhóm một: câu đẩy trách nhiệm đi chỗ khác
"Sếp trên bắt vậy chứ anh cũng không muốn." Câu này mong được đội thông cảm, nhưng nó nói rằng bạn chỉ là người chuyển lời. Lần sau đội sẽ muốn nói chuyện thẳng với "sếp trên". Cách nói lại: "Công ty quyết định đổi lịch. Anh đã hỏi lý do, là thế này. Mình làm theo từ tuần sau, chỗ nào vướng thì anh em báo anh để anh phản hồi lên."
"Cái này không phải việc của chị." Đúng là có thể không phải, nhưng với nhân viên đang gặp vướng, câu này nghĩa là "đừng tìm chị". Cách nói lại: "Phần này do kho quyết, chị sẽ hỏi giúp em và báo lại trước trưa mai."
"Tại em nên mới ra thế này." Nói trước mặt người khác, câu này biến một vấn đề công việc thành chuyện đổ lỗi. Cách nói lại: "Đơn này giao trễ. Mình xem lại chỗ nào hở trong quy trình, sau đó anh nói riêng với em phần của em."
"Ai làm thì người đó chịu." Đội nhỏ cần biết người dẫn đứng ở đâu khi có chuyện. Câu này nói rằng bạn sẽ đứng ngoài. Cách nói lại: "Với khách, đội mình chịu trách nhiệm chung, mình sẽ đứng ra xin lỗi. Trong đội, mình sẽ cùng xem lại để không lặp."
Nhóm hai: câu làm lời nói nhẹ đi
"Thôi kệ, lần này cho qua." Một lần cho qua không sao nếu bạn nói rõ lý do và nói rõ lần sau sẽ thế nào. Không nói gì thêm thì luật hôm qua thành luật tuỳ hứng. Cách nói lại: "Lần này mình bỏ qua vì hôm nay đông khách bất thường. Từ mai vẫn theo luật cũ, không ngoại lệ."
"Để mai tính." Không có giờ, không có người, câu này thường thành "không bao giờ tính". Cách nói lại: "Sáng mai chín giờ mình chốt chuyện này với em."
"Chắc là… hay mình thử xem sao?" Dùng khi đang bàn thì tốt, dùng sau khi đã quyết thì làm quyết định nghe như ý kiến. Cách nói lại: "Mình làm theo cách này, chạy thử hai tuần rồi xem lại."
"Anh cũng không biết nữa, tuỳ mấy đứa." Trao quyền cho đội là tốt, nhưng phải là trao quyền có chủ đích chứ không phải buông. Cách nói lại: "Việc xếp kệ để mọi người tự chia. Chỉ một điều phải giữ: hàng nặng để tầng dưới."
Nhóm ba: câu làm người nghe mất thể diện
"Có vậy mà cũng không làm được." Câu này không giúp người nghe làm tốt hơn, chỉ làm họ xấu hổ, và cả đội nghe thấy thì cả đội ghi nhớ. Người có uy phê bình việc, không phê bình con người. Cách nói lại: "Phần đóng gói này còn sai hai chỗ. Em xem anh làm lại một lần, rồi em làm thử nhé." Nếu việc sai lặp lại nhiều lần, chuyện cần bàn là cách dạy và cách kiểm, không phải năng lực của người đó trước mặt mọi người.
"Hồi trước anh làm còn nhanh hơn em nhiều." So sánh với chính mình khiến người nghe thấy mình không bao giờ đủ, và khiến bạn trông như đang khoe. Cách nói lại: "Phần này có cách làm nhanh hơn, anh chỉ em mẹo ở bước cắt băng keo." Câu cũ khiến người nghe phải chọn giữa im lặng chịu thua hoặc cãi lại; câu mới cho họ một thứ để làm.
Vì sao nhóm câu thứ ba khó sửa nhất
Hai nhóm đầu thường xuất phát từ mong muốn tránh xung đột, nên khi nhận ra, người quản lý sửa khá nhanh. Nhóm thứ ba khó hơn vì người nói thường tin rằng mình đang "nghiêm khắc cần thiết". Nhiều người lớn lên trong môi trường mà thầy, cô, sếp cũ từng nói với mình như vậy, và họ nghĩ đó là cách người có uy vẫn nói. Thật ra những câu làm người nghe mất mặt chỉ tạo ra sự sợ hãi ngắn hạn: nhân viên làm theo khi bạn có mặt, và giấu lỗi khi bạn vắng mặt.
Dấu hiệu bạn đang dùng nhóm câu này nhiều là đội ít khi báo lỗi sớm, chuyện chỉ vỡ ra khi khách phàn nàn, và trong các buổi họp không ai nói gì ngoài "dạ". Nếu thấy những dấu hiệu đó, thử để ý xem câu nói của mình khi ai đó làm sai thường bắt đầu bằng gì. Bắt đầu bằng con người ("em lúc nào cũng…") hay bắt đầu bằng sự việc ("phiếu này thiếu chữ ký…")? Chỉ đổi điểm bắt đầu của câu đã làm khác đi rất nhiều cách đội phản ứng.
Khi đang bực: câu nói nào an toàn
Phần lớn những câu làm mất uy được nói ra lúc người quản lý đang bực, đang mệt hoặc đang bị dồn bởi khách và cấp trên cùng lúc. Lúc đó não chọn câu quen thuộc nhất, nhanh nhất, chứ không chọn câu đúng nhất. Vì vậy ngoài việc sửa từng câu, nên chuẩn bị sẵn vài câu "an toàn" để dùng khi cảm thấy mình sắp nói điều sẽ hối hận.
Câu an toàn thứ nhất là câu hoãn có hẹn: "Chuyện này anh cần mười phút để xem lại, mười một giờ mình nói tiếp." Nó cho bạn thời gian hạ nhiệt mà không bỏ lửng vấn đề. Câu thứ hai là câu gọi tên sự việc thay vì gọi tên người: "Đơn của bàn số năm ra sai món lần thứ hai trong tuần." Chỉ nói sự việc, chưa nói ai sai, chưa nói hậu quả. Câu thứ ba là câu hỏi mở: "Chuyện gì đã xảy ra ở khâu này?" Câu hỏi buộc bạn nghe trước khi kết luận, và nhiều khi câu trả lời khác hẳn điều bạn đang nghĩ.
Ba câu này không làm bạn mềm yếu đi. Ngược lại, đội thấy người dẫn của mình vẫn giữ được giọng nói khi mọi thứ rối, và đó chính là lúc uy được tích nhiều nhất. Những câu nói nặng nề thì vẫn nói được sau, khi bạn đã bình tĩnh và đã chắc mình hiểu đúng chuyện.
Ngoài mười câu: những kiểu nói cũng bào mòn uy
Ngoài các câu cụ thể ở trên, có vài kiểu nói chung mà người quản lý nên để ý. Chúng không nằm ở từ ngữ mà nằm ở cách dùng lời trong ngày.
- Than phiền về công ty, về cấp trên trước mặt nhân viên. Đội nghe xong không thấy gần bạn hơn; họ thấy bạn bất lực và bắt đầu than theo.
- Kể chuyện riêng của một nhân viên cho người khác nghe, dù với ý tốt. Ai nghe cũng tự hỏi chuyện của mình có bị kể lại không.
- Nói giọng khác nhau với từng người: ngọt với người mình quý, gắt với người mình ngại. Cả đội nhìn thấy sự thiên lệch trước khi bạn nhận ra.
- Đùa bằng cách châm chọc một người cụ thể trong nhóm chat chung. Người bị trêu cười theo không có nghĩa là họ thấy vui.
- Thay đổi điều đã nói mà không giải thích. Đổi ý là chuyện bình thường; đổi im lặng thì đội học rằng lời bạn chỉ có giá trị tạm thời.
- Trả lời tin nhắn công việc bằng "ok" cho mọi thứ, kể cả việc mình chưa đọc kỹ. Sau này khi có vấn đề, "ok" của bạn bị hiểu là đã duyệt.
Nếu nhận ra mình đang có vài kiểu trên, đừng vội tự trách. Phần lớn người quản lý mới đều mắc, vì những câu đó giúp họ thấy gần gũi hơn hoặc tránh được một khoảnh khắc khó chịu. Cái giá chỉ lộ ra sau vài tháng.
Cách bỏ một câu quen miệng
Biết câu nào không nên nói chưa đủ, vì lúc căng thẳng miệng sẽ nói câu quen. Cách dưới đây giúp câu mới thay thế câu cũ.
- Chọn đúng hai câu bạn hay nói nhất trong danh sách, không chọn nhiều hơn.
- Viết sẵn câu thay thế cho từng câu, đọc to vài lần để nó nghe giống giọng mình chứ không giống sách.
- Nhờ một người tin cậy, có thể là phó ca hay một đồng nghiệp cùng cấp, nhắc khi nghe bạn nói câu cũ. Một dấu hiệu nhỏ là đủ.
- Khi lỡ nói câu cũ, sửa ngay tại chỗ: "Anh nói lại cho rõ: sáng mai chín giờ mình chốt chuyện này."
- Sau ba tuần, khi câu mới đã tự nhiên, chọn tiếp hai câu khác.
Việc sửa ngay tại chỗ có tác dụng hơn ta nghĩ. Đội thấy bạn để ý tới lời nói của chính mình, và điều đó tự nó tăng trọng lượng cho những gì bạn nói sau.
Câu hỏi thường gặp
Nói thật là cấp trên quyết định thì có sai không?
Không sai khi đó là sự thật và đội cần biết. Điều làm mất uy là giọng than thở và việc phủi tay. Bạn vẫn nói rõ công ty đã quyết, nêu lý do bạn biết, nói rõ bạn sẽ làm theo và sẽ phản hồi lên những vướng mắc thật. Như vậy bạn vừa trung thực vừa giữ vai người dẫn.
Thỉnh thoảng cho qua lỗi nhỏ có làm mất uy không?
Không, nếu bạn cho qua có chủ đích và nói ra lý do. Điều bào mòn uy là cho qua im lặng, rồi lần khác cùng lỗi đó lại bị nhắc. Đội không phân biệt được đâu là luật, đâu là tâm trạng của bạn. Nói một câu ngắn về lý do và về lần sau là đủ.
Đã lỡ nói câu làm nhân viên mất mặt trước đội thì làm gì?
Nói riêng với người đó càng sớm càng tốt, nhận rằng cách nói của mình không đúng, tách rõ phần việc cần sửa với phần lời nói mình rút lại. Nếu câu nói diễn ra trước cả đội và nặng, nên nói lại một câu ngắn trước đội ở lần gặp sau. Đừng kéo dài thành buổi tự kiểm điểm.
Câu "tuỳ mọi người" có lúc nào nên dùng không?
Có, khi việc đó thật sự không ảnh hưởng tới kết quả và bạn sẵn sàng chấp nhận mọi lựa chọn của đội, ví dụ chọn chỗ ăn trưa hay cách trang trí góc nghỉ. Với việc liên quan tới chất lượng, an toàn hay khách hàng, hãy nêu rõ phần nào cố định, phần nào để đội tự quyết.
Có nên nói "anh cũng là người, anh cũng sai" để gần nhân viên hơn không?
Nhận sai khi mình sai là tốt và giúp đội dám nói thật. Nhưng dùng câu này như lời bào chữa chung chung thì nghe như né tránh. Khi sai, nói cụ thể mình sai ở đâu và sẽ làm gì khác. Câu cụ thể làm đội nể; câu chung chung chỉ làm họ thấy bạn đang tự bảo vệ.
Nhân viên dùng lại câu nói của mình để cãi thì xử lý sao?
Nếu đúng là bạn từng nói vậy, nhận điều đó và giải thích vì sao bây giờ khác. Nếu họ hiểu sai ý, nói lại cho rõ một lần. Trường hợp này là tín hiệu tốt để bạn xem lại: những gì mình nói có đủ rõ và nhất quán chưa, vì đội đang ghi nhớ lời bạn kỹ hơn bạn nghĩ.