Một đội có người đã đi làm ba mươi năm ngồi cạnh người vừa ra trường không tự động là đội có vấn đề. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người dẫn dắt để những khác biệt về thói quen biến thành chuyện phe phái: "phe cũ" và "phe mới", ai cũng thấy phía kia khó chịu, và trưởng nhóm thì bị kéo về một bên.
Bài này không bàn chuyện bạn trẻ hơn nhân viên — đó là đề tài riêng. Ở đây, câu hỏi là: khi trong đội có nhiều lứa tuổi cùng lúc, mỗi người quen một cách liên lạc, một nhịp làm, một kiểu nhận góp ý, người dẫn dắt phải làm gì để mọi người cùng nghe một tiếng nói. Nguyên tắc xuyên suốt: nhìn từng người, không nhìn năm sinh.
Khác biệt thật nằm ở thói quen, không nằm ở tuổi
Có rất nhiều bài viết gán cho từng thế hệ một loạt tính cách: lứa này trung thành, lứa kia hay nhảy việc, lứa nọ không chịu áp lực. Những khái quát kiểu đó nghe hấp dẫn nhưng dùng để quản lý thì nguy hiểm. Trong cùng một độ tuổi có người cực kỳ kỷ luật và người rất tuỳ hứng; có người lớn tuổi rành công nghệ hơn cả đội, có người trẻ thích gọi điện hơn nhắn tin.
Khi trưởng nhóm dán nhãn theo tuổi, hai chuyện xảy ra. Thứ nhất, người bị dán nhãn cảm thấy không được nhìn đúng, và uy của bạn với họ giảm ngay. Thứ hai, bạn bỏ lỡ những gì từng người thật sự cần. Một người trẻ bị coi là "không chịu được áp lực" có thể chỉ đang thiếu hướng dẫn rõ; một người lớn tuổi bị coi là "bảo thủ" có thể đang chỉ ra một rủi ro mà cả đội chưa thấy.
Điều thực sự khác nhau trong đội nhiều lứa tuổi thường là thói quen hình thành từ môi trường làm việc trước đó: quen nhận việc bằng lời hay bằng chữ, quen hỏi ngay hay tự mày mò, quen được khen công khai hay riêng tư, quen giờ giấc cố định hay linh hoạt. Đó là những thứ có thể hỏi và thống nhất được, không cần suy đoán.
Hỏi từng người cách họ làm việc tốt nhất
Thay vì đoán, hãy hỏi. Một buổi trao đổi riêng hai mươi phút với từng người, nhất là khi bạn mới nhận đội, có thể theo trình tự:
- Anh chị thích nhận việc qua đâu: nói trực tiếp, tin nhắn, hay viết thành danh sách?
- Khi vướng, anh chị muốn được hỏi thăm sớm hay muốn tự xoay xở trước rồi mới hỏi?
- Góp ý cho anh chị thì nên nói riêng, ngay sau việc, hay đợi buổi trao đổi định kỳ?
- Điều gì ở chỗ làm cũ anh chị thấy hiệu quả mà ở đây chưa có?
- Có giờ giấc hay việc riêng nào mình nên biết để sắp việc cho hợp?
Ghi lại câu trả lời và dùng thật. Khi một người lớn tuổi nói thích được giao việc trực tiếp, đừng chỉ nhắn tin cho họ. Khi một người trẻ nói thích có danh sách việc rõ, gửi cho họ danh sách. Người ta nể trưởng nhóm nhớ và tôn trọng cách làm việc của mình.
Lưu ý: đây là câu hỏi cho mọi người, không chỉ cho người lớn tuổi hay người trẻ. Hỏi cả đội như nhau chính là cách cho thấy bạn không dán nhãn ai.
Một chuẩn kết quả chung cho tất cả
Linh hoạt về cách làm, cứng về kết quả. Người thích làm sớm, người thích làm muộn, người viết tay, người dùng phần mềm — được, miễn kết quả đúng chất lượng và đúng hạn. Khi chuẩn kết quả rõ và áp cho mọi người, cuộc tranh luận "cách của ai đúng" tự lắng xuống.
Một số chuẩn chung không thương lượng. Ví dụ: tài liệu khách hàng phải lưu vào chỗ chung, không để trong máy riêng; báo cáo tuần gửi đúng mẫu; trả lời khách trong khung giờ đã hứa. Những chuẩn này nói rõ và giải thích lý do, để không ai nghĩ chúng được đặt ra nhắm vào một lứa tuổi.
Đánh giá dựa trên việc, không dựa trên phong cách. Người nói nhiều trong cuộc họp không mặc nhiên làm tốt hơn người ít nói. Người làm lâu năm không mặc nhiên đúng hơn người mới. Khi đánh giá, nhìn vào kết quả và hành vi cụ thể, ghi lại để tránh thiên kiến của chính mình.
Thăng tiến và cơ hội theo năng lực. Không giữ việc mới, việc hay cho người trẻ vì "họ nhanh nhạy", cũng không giữ việc quan trọng cho người lâu năm vì "đến lượt". Công khai tiêu chí giao việc lớn để ai cũng biết mình cần làm gì để được giao.
Khi khác biệt biến thành va chạm
Ví dụ giả định: ở một xưởng in tại Hải Phòng, anh Khánh làm thợ máy hơn hai mươi năm quen kiểm bản in bằng mắt từng tờ, còn em Ngân mới vào muốn dùng bảng kiểm trên máy tính bảng để ghi lại lỗi. Hai người tranh cãi trước cả xưởng, anh Khánh cho rằng em "lý thuyết", em Ngân cho rằng anh "làm theo cảm tính". Cả xưởng chờ xem trưởng ca bênh ai.
Trưởng ca có uy không phân xử ai đúng ai sai ngay tại chỗ. Câu nói phù hợp: "Hai cách đều có lý. Tuần này mình thử kết hợp: anh Khánh kiểm bằng mắt như cũ, Ngân ghi lỗi vào bảng. Cuối tuần ba người ngồi lại xem số liệu". Cuối tuần, số liệu cho thấy anh Khánh bắt được những lỗi màu mà bảng kiểm bỏ sót, còn bảng kiểm giúp thấy lỗi lặp lại ở một máy. Quy trình mới giữ cả hai.
Điều đáng học ở đây là trưởng ca dời tranh luận từ "ai đúng" sang "cách nào cho kết quả tốt hơn", và đặt một thời hạn để quyết. Mỗi người đều được tôn trọng phần giỏi của mình. Nếu một bên dùng lời lẽ coi thường tuổi tác của bên kia — "già rồi biết gì", "trẻ ranh" — thì nhắc riêng ngay, rõ ràng: trong đội không chấp nhận chê nhau theo tuổi.
Kèm cặp hai chiều: biến khác biệt thành lợi thế
Một cách giữ uy hiệu quả với đội nhiều thế hệ là tạo những cặp kèm nhau theo kỹ năng, không theo thâm niên. Vài cách làm:
- Người có kinh nghiệm nghề lâu năm kèm người mới về xử lý khách khó, về những lỗi kỹ thuật chỉ gặp vài năm một lần.
- Người rành một công cụ, bất kể tuổi, hướng dẫn người khác dùng công cụ đó trong vài buổi ngắn.
- Cặp kèm được đặt mục tiêu cụ thể và thời hạn, ví dụ trong một tháng người được kèm tự làm được một việc.
- Trưởng nhóm ghi nhận công khai cả người kèm lẫn người được kèm khi đạt mục tiêu.
- Không ép ai làm người kèm nếu họ không muốn; hỏi trước, giải thích lợi ích.
Kèm cặp hai chiều giúp hai lứa tuổi thấy giá trị của nhau thay vì chỉ thấy điểm khó chịu. Trưởng nhóm đứng ra tổ chức những cặp đó được nhìn như người nối đội, không phải người đứng về phía nào.
Lời nói của trưởng nhóm trước đội nhiều tuổi
Cách bạn nói về người khác trong đội được mọi người nghe rất kỹ. Một câu đùa kiểu "mấy đứa trẻ bây giờ" hay "mấy ông bà cũ" dù vô tình cũng cho cả đội biết bạn nhìn mọi người qua lăng kính tuổi. Uy của người dẫn dắt đội nhiều thế hệ đến từ việc không bao giờ nói như vậy, kể cả lúc đùa, kể cả khi người được nhắc tới không có mặt.
Khi ghi nhận ai, nêu việc cụ thể họ làm chứ không nêu đặc điểm tuổi: "Chị Thoa xử lý khiếu nại của khách rất gọn" thay vì "chị Thoa kinh nghiệm lâu năm có khác". Khi góp ý, cũng nêu hành vi cụ thể: "Báo cáo này trễ hai ngày" thay vì "em còn trẻ nên chưa quen deadline".
Xưng hô theo thói quen văn hoá — anh, chị, cô, chú, em — là bình thường và nên giữ sự tôn trọng. Điều cần tránh là để cách xưng hô biến thành thứ bậc trong công việc: một người được gọi bằng "chú" không có nghĩa là có quyền bác quyết định của trưởng nhóm, và một người được gọi là "em" vẫn có quyền góp ý thẳng thắn trong cuộc họp.
Họp đội và kênh liên lạc chung cho nhiều lứa tuổi
Nhiều va chạm trong đội nhiều thế hệ không bắt đầu từ công việc mà từ chỗ thông tin đến tai người này sớm, người kia muộn. Người quen đọc nhóm nhắn tin thì biết hết, người quen nghe dặn trực tiếp thì thấy mình bị gạt ra. Trưởng nhóm có uy là người quy định rõ việc gì đi qua kênh nào, để không ai lỡ tin vì thói quen của mình:
| Loại thông tin | Kênh chính | Kênh nhắc lại |
|---|---|---|
| Thay đổi lịch ca, giờ giấc | Nhóm nhắn tin chung của đội | Nói lại trong buổi họp ngắn đầu tuần |
| Giao việc mới, việc gấp | Nói trực tiếp với người nhận | Ghi một dòng vào sổ hoặc nhóm để cả đội biết ai đang làm gì |
| Góp ý cá nhân | Gặp riêng | Không nhắc lại ở chỗ đông người |
| Quy định mới của đội | Họp cả đội, giải thích lý do | Dán bản giấy ở chỗ làm và gửi vào nhóm |
| Ghi nhận việc làm tốt | Nói trước cả đội | Nhắn riêng thêm một câu cảm ơn cụ thể |
Bảng này là ví dụ giả định, mỗi đội điều chỉnh theo nơi làm việc của mình. Điều cốt lõi là quy tắc được nói ra một lần cho cả đội, rồi trưởng nhóm làm đúng như vậy. Khi một người lớn tuổi phàn nàn "chẳng ai báo gì", bạn chỉ cần hỏi lại thông tin đó đã đi qua đủ hai kênh chưa, thay vì trách người đó không chịu đọc tin nhắn.
Buổi họp đội cũng nên có chỗ cho cả người nói nhiều lẫn người ít nói. Một cách đơn giản: trước khi chốt việc gì, hỏi lần lượt từng người một câu ngắn, kể cả người mới nhất. Ai cũng được hỏi như nhau thì không ai cảm thấy tiếng nói của mình nhẹ hơn chỉ vì tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tổ chức buổi nói chuyện về khác biệt thế hệ cho cả đội không?
Nếu làm, nên tập trung vào thói quen làm việc cụ thể và cách phối hợp, không xoay quanh nhãn thế hệ. Buổi nói chuyện dễ phản tác dụng khi biến thành việc kể đặc điểm của từng lứa tuổi.
Người lớn tuổi trong đội không muốn học công cụ mới thì làm sao?
Hỏi rõ lý do: có thể họ lo mất thời gian, sợ sai trước người khác, hoặc thấy công cụ không giúp gì. Hướng dẫn riêng, chậm, gắn với việc họ đang làm. Nếu công cụ là bắt buộc, nói rõ thời hạn và hỗ trợ đến khi họ dùng được.
Người trẻ hay đề xuất đổi quy trình làm người cũ khó chịu thì sao?
Tạo một kênh đề xuất có trình tự: viết ngắn ý tưởng, thử nhỏ, xem kết quả. Như vậy đề xuất được nghe nghiêm túc mà không đảo lộn công việc chung, và người cũ thấy thay đổi dựa trên kết quả chứ không dựa trên ý thích.
Đội chia nhóm ăn trưa theo tuổi có đáng lo không?
Chuyện người ta thân với nhau theo sở thích là bình thường. Chỉ đáng lo khi sự chia nhóm lan sang công việc như không chia sẻ thông tin, nói xấu nhau. Khi đó, xếp các việc chung cần hai nhóm phối hợp và theo dõi sát hơn.
Trưởng nhóm có nên công khai mình thuộc thế hệ nào để dễ đồng cảm?
Không cần nhấn vào điều đó. Đội cần thấy bạn đối xử công bằng với mọi người hơn là thấy bạn gần với một lứa tuổi. Kể chuyện cá nhân thì được, miễn không dùng nó để tạo phe.